Vận dụng Nghị quyết 68: Hiệu lực hồi tố mở ra cơ hội giảm án cho nhiều bị án?

Trong các số báo trước, Pháp Luật TP.HCM đã có các bài viết giới thiệu quan điểm, ý kiến đánh giá của các chuyên gia trong lĩnh vực pháp luật về việc tòa vận dụng tinh thần của Nghị quyết 68 để xem xét cho bị cáo khi lượng hình trong vụ án xảy ra tại Tập đoàn Công nghiệp cao su Việt Nam và các đơn vị liên quan.

Trong số đó, có ý kiến cho rằng cần miễn giảm án cho tất cả các trường hợp tương tự đang chấp hành án, để bảo đảm sự công bằng và tính nhân đạo của pháp luật trong bối cảnh mới. Và những nguyên tắc nhân đạo, công bằng trên không chỉ áp dụng cho các tội phạm về kinh tế, mà cần mở rộng hơn đối với nhiều loại tội phạm khác.

HĐXX đã áp dụng tinh thần Nghị quyết 68 khi xem xét giảm nhẹ hình phạt cho cựu Chủ tịch HĐQT Công ty Quốc Cường Gia Lai. Ảnh: ĐL

Pháp Luật TP.HCM giới thiệu góc nhìn của giới chuyên gia về vấn đề này

Cần mở rộng phạm vi áp dụng

ThS-Luật sư Vũ Duy Nam, Đoàn Luật sư TP.HCM, cho biết Nghị quyết 68-NQ/TW của Bộ Chính trị đã xác lập một định hướng chiến lược quan trọng khi khẳng định kinh tế tư nhân là một trong những động lực quan trọng nhất của nền kinh tế quốc gia. Mục tiêu đến năm 2030 là xây dựng lực lượng khoảng 2 triệu doanh nghiệp, duy trì tốc độ tăng trưởng 10%-12%/năm, đóng góp 55-58% GDP; đồng thời đến năm 2045 phát triển mạnh mẽ, bền vững với ít nhất 3 triệu doanh nghiệp, đóng góp trên 60% GDP.

Luật sư Vũ Duy Nam

Trong bối cảnh khu vực kinh tế tư nhân hiện đã đóng góp khoảng 50% GDP và tạo việc làm cho hơn 80% lực lượng lao động, yêu cầu hoàn thiện thể chế pháp luật theo hướng đồng bộ, công bằng và nhân đạo trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết.

Từ tinh thần đó, việc vận dụng Nghị quyết 68 trong thực tiễn xét xử các vụ án, đặc biệt là các vụ án hình sự kinh tế, đã và đang mở ra một cách tiếp cận mới trong chính sách hình sự. Các cơ quan tiến hành tố tụng bước đầu đã chú trọng hơn đến yếu tố khắc phục hậu quả, thái độ hợp tác và nhân thân người phạm tội để giảm nhẹ hình phạt, thậm chí cho hưởng án treo trong một số trường hợp. Đây là sự chuyển dịch tích cực từ tư duy “trừng trị” sang “khôi phục và tái hòa nhập”, thể hiện rõ tính nhân đạo của pháp luật.

Tuy nhiên, vấn đề cốt lõi đặt ra không chỉ là thay đổi trong từng vụ án cụ thể, mà là yêu cầu phải áp dụng thống nhất và đồng bộ trong toàn bộ hệ thống tư pháp. Nếu cùng một bản chất hành vi, cùng điều kiện nhân thân và mức độ khắc phục hậu quả nhưng chỉ một số người được hưởng chính sách khoan hồng, trong khi những người khác vẫn phải chấp hành hình phạt nghiêm khắc, thì điều đó sẽ làm phát sinh sự bất bình đẳng và ảnh hưởng trực tiếp đến niềm tin vào công lý.

Chính vì vậy, cần thiết phải đặt ra yêu cầu: miễn, giảm án cho tất cả các trường hợp tương tự đang chấp hành án, khi họ đáp ứng các điều kiện như đã khắc phục hậu quả, có thái độ hợp tác, có khả năng cải tạo tốt. Đây không phải là sự nới lỏng pháp luật, mà là sự bảo đảm nguyên tắc công bằng, những trường hợp giống nhau phải được đối xử như nhau, đồng thời thể hiện đầy đủ tính nhân đạo của pháp luật hình sự trong bối cảnh mới.

Hơn nữa, Bộ luật Hình sự hiện hành đã có nền tảng cho chính sách này khi ghi nhận các tình tiết giảm nhẹ như tự nguyện bồi thường thiệt hại, thành khẩn khai báo, ăn năn hối cải. Những yếu tố này chứng minh rằng người phạm tội không còn nguy hiểm cho xã hội ở mức độ cao và hoàn toàn có khả năng tái hòa nhập. Do đó, việc mở rộng áp dụng miễn, giảm án không phải là sự thay đổi đột ngột, mà là bước phát triển hợp lý từ chính các nguyên tắc đã được pháp luật thừa nhận.

Quan trọng hơn, tinh thần nhân đạo và công bằng nêu trên không nên chỉ giới hạn trong phạm vi các tội phạm kinh tế. Thực tiễn cho thấy còn nhiều loại tội phạm khác, đặc biệt là các tội ít nghiêm trọng, không mang tính bạo lực, không có động cơ vụ lợi rõ ràng, mà người phạm tội có khả năng khắc phục hậu quả và cải tạo tốt. Đối với các trường hợp này, việc tiếp tục áp dụng hình phạt tù một cách cứng nhắc không chỉ làm giảm hiệu quả giáo dục mà còn gây lãng phí nguồn lực xã hội.

Do đó, cần mở rộng chính sách miễn, giảm án dựa trên các nguyên tắc nhân đạo và công bằng sang nhiều nhóm tội phạm khác, hướng tới một nền tư pháp hình sự lấy phục hồi làm trọng tâm. Điều này không chỉ phù hợp với xu hướng tiến bộ của thế giới mà còn góp phần tạo điều kiện cho người phạm tội sửa sai, tái hòa nhập và tiếp tục đóng góp cho xã hội.

Dĩ nhiên, để bảo đảm chính sách này được thực hiện đúng đắn, cần thiết phải xây dựng các tiêu chí rõ ràng, minh bạch và có cơ chế kiểm soát chặt chẽ. Việc miễn, giảm án phải dựa trên các yếu tố cụ thể như mức độ khắc phục hậu quả, thời điểm và thiện chí khắc phục, tính chất lỗi, động cơ phạm tội và ảnh hưởng của hành vi đối với xã hội. Chỉ khi đó, chính sách nhân đạo mới thực sự phát huy hiệu quả mà không làm suy giảm tính nghiêm minh của pháp luật.

Tóm lại, trong bối cảnh mới, việc miễn, giảm án cho tất cả các trường hợp tương tự đang chấp hành án là yêu cầu cần thiết nhằm bảo đảm công bằng và nhân đạo trong áp dụng pháp luật. Đồng thời, các nguyên tắc này cần được mở rộng ra ngoài phạm vi các tội kinh tế, hướng tới xây dựng một nền tư pháp hình sự hiện đại, công bằng, nhân văn và nhất quán, phù hợp với định hướng phát triển mà Nghị quyết 68 đã đặt ra.

Cân nhắc xem xét để giảm án cho các bị án

Cùng quan điểm, Luật sư Trương Ngọc Liêu, Đoàn Luật sư TP Hà Nội, cho biết việc HĐXX TAND TP.HCM vận dụng tinh thần của Nghị quyết 68 trong xét xử vụ án hình sự là minh chứng sống động nhất của việc những nhiệm vụ, giải pháp được Nghị quyết 68 đưa ra nhằm phát triển kinh tế tư nhân không chỉ dừng lại ở đường lối, chủ trương trên văn bản mà đã thực sự đi vào đời sống xã hội, cụ thể ở đây là đi vào hoạt động xét xử trong một vụ án hình sự cụ thể.

Luật sư Trương Ngọc Liêu

Nghị quyết 68 có nêu một nguyên tắc vô cùng quan trọng đó là "Khi xử lý các sai phạm, vụ việc về dân sự kinh tế, ưu tiên áp dụng các biện pháp về dân sự, kinh tế, hành chính trước, cho phép các doanh nghiệp, doanh nhân được chủ động khắc phục sai phạm, thiệt hại.

Trường hợp thực tiễn áp dụng pháp luật có thể dẫn đến xử lý hình sự hoặc không xử lý hình sự thì kiên quyết không áp dụng xử lý hình sự. Trường hợp đến mức xử lý hình sự thì ưu tiên các biện pháp khắc phục hậu quả kinh tế trước và là căn cứ quan trọng để xem xét các biện pháp xử lý tiếp theo...".

Luật sư Trương Ngọc Liêu cho rằng đây là nguyên tắc mang tính sống còn và có tác động rất lớn đến khả năng tồn tại và duy trì hoạt động sản xuất, kinh doanh của doanh nghiệp và tinh thần này nên được vận dụng một cách chủ động, thường xuyên hơn nữa trong các vụ án về kinh tế như trong vụ án trên.

Tuy nhiên, như chúng ta đã biết Nghị quyết 68 chỉ mới được ban hành và có hiệu lực từ ngày 4-5-2025 và nguyên tắc nêu trên chỉ được áp dụng đối với các vụ án được xét xử kể từ sau thời điểm Nghị quyết 68 có hiệu lực.

Vậy vấn đề được đặt ra là đối với những vụ án kinh tế, chức vụ có tính chất tương tự đã từng được Tòa án xét xử trước thời điểm Nghị quyết 68 được ban hành và các bị án hiện đang chấp hành bản án có còn cơ hội để được áp dụng tinh thần Nghị quyết 68 trong việc xem xét miễn, giảm chấp hành án hay không?

Luật sư Liêu nêu quan điểm rằng Bộ luật Hình sự hiện hành có quy định về hiệu lực hồi tố (hiệu lực trở về trước), nếu quy định đó có lợi cho người phạm tội thì được áp dụng đối với hành vi phạm tội đã thực hiện trước khi điều luật đó có hiệu lực thi hành như khi điều luật xóa bỏ một tội phạm, một hình phạt, loại trừ trách nhiệm hình sự, miễn hình phạt, giảm hình phạt v.v... (khoản 3 Điều 7 Bộ luật Hình sự).

Đồng thời, Luật Thi hành án Hình sự cũng có nguyên tắc "bảo đảm nhân đạo xã hội chủ nghĩa" (khoản 3 Điều 4). Vì vậy, trên tinh thần của Bộ luật Hình sự và Luật Thi hành án Hình sự, cơ quan có thẩm quyền cần rà soát đối với những người đang chấp hành án trong những vụ án có tính chất tương tự mà nếu như vụ án được xét xử sau thời điểm Nghị quyết 68 có hiệu lực thì cũng sẽ được áp dụng tinh thần Nghị quyết này.

Trên cơ sở kết quả rà soát, sẽ thực hiện việc xem xét, đánh giá để từ đó quyết định miễn, giảm thời hạn chấp hành án phạt tù, án cải tạo không giam giữ đối với các bị án hoặc rút ngắn thời gian thử thách đối với trường hợp bị cáo được tuyên hưởng án treo.