Văn hóa doanh nghiệp dưới góc nhìn pháp luật - Nền tảng quyền lực mềm của doanh nghiệp cùng đất nước vươn mình

Từ pháp luật về quản trị doanh nghiệp và thực tiễn giải quyết tranh chấp bằng trọng tài thương mại cho thấy văn hóa doanh nghiệp có vai trò quan trọng trong phòng ngừa tranh chấp, củng cố niềm tin thị trường và nâng cao năng lực hội nhập của doanh nghiệp Việt Nam. Một số tình huống trong thực tiễn trọng tài thương mại cho thấy văn hóa doanh nghiệp không chỉ là yếu tố đạo đức mà còn là năng lực pháp lý thực chất. Nhà nước đã coi việc hoàn thiện thể chế, quyết liệt tháo gỡ các “điểm nghẽn” do quy định pháp luật nhằm tạo động lực mạnh mẽ cho phát triển đất nước trong giai đoạn mới, luật sư Bùi Văn Thành tin tưởng rằng, việc đưa văn hóa doanh nghiệp trở thành nền tảng quyền lực mềm bền vững trong phát triển kinh tế Việt Nam sẽ sớm trở thành hiện thực.

Văn hóa doanh nghiệp trong bối cảnh cạnh tranh thể chế

Trong nhiều thập niên, văn hóa doanh nghiệp thường được nhìn nhận như một công cụ quản trị nội bộ nhằm nâng cao hiệu suất lao động, tăng tính gắn kết tổ chức và củng cố bản sắc doanh nghiệp. Các nghiên cứu quản trị truyền thống tập trung vào phong cách lãnh đạo, hệ giá trị tổ chức và động lực làm việc. Tuy nhiên, khi nền kinh tế thế giới chuyển sang giai đoạn toàn cầu hóa sâu và phụ thuộc lẫn nhau về chuỗi cung ứng, chuỗi sản xuất, văn hóa doanh nghiệp bắt đầu mang ý nghĩa vượt xa phạm vi tâm lý tổ chức.

Trong môi trường kinh doanh quốc tế, nơi các chủ thể hoạt động trong các hệ thống pháp luật khác nhau và cơ chế giám sát thực thi pháp luật của nhà nước có giới hạn, niềm tin trở thành điều kiện vận hành căn bản của thị trường. Niềm tin không được tạo ra bởi văn bản pháp luật thuần túy, mà được hình thành qua lịch sử hành vi của doanh nghiệp. Văn hóa doanh nghiệp mang ý nghĩa tuân thủ pháp luật thực chất.

Một doanh nghiệp có văn hóa minh bạch, tôn trọng cam kết và tuân thủ chuẩn mực sẽ được đối tác quốc tế đánh giá là đáng tin cậy ngay từ trước khi ký kết hợp đồng. Ngược lại, doanh nghiệp thiếu văn hóa tuân thủ có thể làm tăng cao chi phí kiểm soát, bảo đảm và phòng ngừa rủi ro. Văn hóa doanh nghiệp ảnh hưởng trực tiếp đến chi phí giao dịch và khả năng tiếp cận thị trường quốc tế.

Ở cấp độ vĩ mô, tổng hòa văn hóa của cộng đồng doanh nghiệp góp phần hình thành hình ảnh quốc gia trong đánh giá của nhà đầu tư. Một nền kinh tế được đánh giá không chỉ bằng quy mô thị trường mà còn bằng mức độ tin cậy của doanh nghiệp, tính dự đoán của hành vi kinh doanh và khả năng tôn trọng nghĩa vụ pháp lý. Văn hóa doanh nghiệp vì thế trở thành thành tố của năng lực cạnh tranh quốc gia và là biểu hiện cụ thể của quyền lực mềm kinh tế. Văn hóa doanh nghiệp là yêu cầu thực tiễn của phát triển kinh tế bền vững.

Văn hóa doanh nghiệp như một thiết chế pháp lý phi chính thức

Một hệ thống pháp luật dù được thiết kế hoàn chỉnh vẫn không thể kiểm soát toàn bộ hành vi kinh doanh từ bên ngoài. Hiệu lực thực tế của pháp luật phụ thuộc lớn vào mức độ nội hóa các chuẩn mực pháp lý trong hành vi tổ chức. Văn hóa doanh nghiệp chính là thiết chế phi chính thức giúp chuyển hóa quy phạm pháp luật thành hành vi thường nhật của doanh nghiệp.

Trước hết, văn hóa doanh nghiệp là cơ chế nội luật hóa pháp luật. Các quy định pháp luật về minh bạch tài chính, kiểm soát xung đột lợi ích, bảo vệ người lao động, bảo vệ môi trường hay chống tham nhũng chỉ phát huy hiệu lực thực chất khi được tích hợp vào quy trình vận hành nội bộ. Khi tuân thủ trở thành giá trị văn hóa, hành vi hợp pháp được duy trì ngay cả khi không có sự giám sát trực tiếp của cơ quan nhà nước.

Thứ hai, văn hóa doanh nghiệp là nền tảng vận hành của quản trị công ty hiện đại. Các nguyên tắc quản trị tốt như minh bạch thông tin, trách nhiệm giải trình, kiểm soát quyền lực quản lý và bảo vệ lợi ích cổ đông thiểu số đều là các giá trị văn hóa được chuẩn hóa thành quy phạm pháp luật. Nếu văn hóa tổ chức không tương thích với các chuẩn mực này, thể chế pháp lý chỉ tồn tại ở hình thức mà không tạo ra hiệu quả thực chất.

Thứ ba, văn hóa doanh nghiệp là cơ chế phòng ngừa rủi ro pháp lý. Trong thực tế, nhiều tranh chấp không phát sinh do thiếu quy định pháp luật mà từ sự thiếu minh bạch, thiếu thiện chí hoặc thiếu giao tiếp hiệu quả. Văn hóa tổ chức có khả năng ngăn chặn các yếu tố này trước khi chúng chuyển hóa thành xung đột pháp lý.

Thứ tư, văn hóa doanh nghiệp còn đóng vai trò duy trì tính liên tục của hành vi hợp pháp trong điều kiện bất định. Khi môi trường kinh doanh thay đổi nhanh và pháp luật không thể cập nhật kịp thời, các chuẩn mực văn hóa nội bộ trở thành cơ chế điều chỉnh hành vi mang tính linh hoạt nhưng vẫn phù hợp với tinh thần pháp luật.

Văn hóa doanh nghiệp và chi phí giao dịch

Chi phí giao dịch là yếu tố quyết định hiệu quả của thị trường. Khi niềm tin giữa các chủ thể thấp, các bên phải tăng cường cơ chế giám sát, bảo đảm và cưỡng chế, làm gia tăng chi phí giao dịch và giảm hiệu quả phân bổ nguồn lực. Văn hóa doanh nghiệp có khả năng giảm chi phí giao dịch thông qua ba cơ chế cơ bản: Thứ nhất, củng cố tính dự đoán hành vi. Khi doanh nghiệp hành động theo chuẩn mực ổn định và nhất quán, đối tác có thể dự đoán phản ứng trong các tình huống khác nhau, từ đó giảm nhu cầu kiểm soát chi tiết; Thứ hai, giảm chi phí giám sát và thực thi hợp đồng. Khi tuân thủ trở thành giá trị nội tại, các bên không cần thiết lập hệ thống kiểm soát phức tạp hoặc cơ chế bảo đảm quá mức; Thứ ba, tích lũy giá trị danh tiếng. Danh tiếng hình thành từ lịch sử tuân thủ và uy tín hợp đồng, trở thành một loại tài sản vô hình có giá trị kinh tế cao. Doanh nghiệp có uy tín cao thường được chấp nhận điều kiện hợp đồng linh hoạt hơn và chi phí vốn thấp hơn. Như vậy, văn hóa doanh nghiệp không chỉ là vấn đề đạo đức mà là cấu phần của hiệu quả thị trường và năng lực cạnh tranh kinh tế.

Thực tiễn trọng tài thương mại: Khi văn hóa doanh nghiệp trở thành chứng cứ pháp lý

Thực tiễn giải quyết tranh chấp bằng trọng tài thương mại cho thấy nhiều tranh chấp phát sinh không phải do khoảng trống pháp luật mà do sự thiếu hụt văn hóa tuân thủ hoặc minh bạch trong quản trị.

Trong một tranh chấp hợp đồng phân phối độc quyền, doanh nghiệp vi phạm nghĩa vụ do thiếu cơ chế kiểm soát nội bộ đối với các giao dịch xung đột. Thông tin hợp đồng không được phổ biến đầy đủ trong tổ chức, vi phạm đã xảy ra mà không được phát hiện kịp thời. Hội đồng trọng tài đánh giá việc thiếu hệ thống tuân thủ là yếu tố gia tăng trách nhiệm pháp lý.

Trong một tranh chấp chuỗi cung ứng xuyên biên giới, xung đột phát sinh từ khác biệt văn hóa kinh doanh. Một bên coi điều chỉnh linh hoạt là biểu hiện thiện chí hợp tác dài hạn, bên kia coi đó là vi phạm. Thiếu cơ chế đối thoại và quản trị quan hệ hợp đồng dài hạn đã biến khác biệt nhận thức thành tranh chấp pháp lý.

Trong một dự án hạ tầng, báo cáo tài chính thiếu minh bạch và quy trình phê duyệt đầu tư không rõ ràng khiến việc xác định trách nhiệm pháp lý trở nên phức tạp. Hội đồng trọng tài phải đánh giá mức độ minh bạch và thiện chí của từng bên khi phân định nghĩa vụ.

Những tình huống này cho thấy văn hóa doanh nghiệp không chỉ là yếu tố đạo đức mà là năng lực pháp lý thực chất. Nó ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng chứng minh thiện chí, mức độ tuân thủ nghĩa vụ và thậm chí kết quả phân bổ trách nhiệm.

Văn hóa doanh nghiệp và quyền lực mềm kinh tế của quốc gia

Trong kinh tế toàn cầu, hình ảnh quốc gia được phản ánh qua hành vi của cộng đồng doanh nghiệp. Khi doanh nghiệp của một quốc gia nổi tiếng về tính minh bạch, độ tin cậy hợp đồng và chuẩn mực đạo đức kinh doanh cao, niềm tin thị trường được củng cố. Niềm tin này làm giảm chi phí giao dịch quốc tế, tăng khả năng thu hút đầu tư và nâng cao vị thế quốc gia trong chuỗi giá trị toàn cầu. Đây chính là biểu hiện của quyền lực mềm kinh tế. Quyền lực mềm không hình thành từ các tuyên bố chính sách mà từ thực tiễn hành vi kinh doanh ổn định và có thể dự đoán. Văn hóa doanh nghiệp vì thế là kênh chuyển hóa giá trị thể chế thành uy tín quốc gia.

Vai trò kiến tạo của pháp luật trong hình thành văn hóa doanh nghiệp

Pháp luật không chỉ điều chỉnh hành vi mà còn định hình chuẩn mực. Các quy định về công bố thông tin, trách nhiệm giải trình, kiểm soát xung đột lợi ích và quản trị rủi ro tạo ra khuôn khổ cho hành vi hợp pháp. Pháp luật hiện đại có xu hướng ngày càng coi chương trình tuân thủ nội bộ là yếu tố giảm nhẹ trách nhiệm pháp lý. Điều này khuyến khích doanh nghiệp chủ động xây dựng văn hóa tuân thủ như lợi thế cạnh tranh dài hạn. Pháp luật cũng đóng vai trò bảo vệ môi trường cạnh tranh lành mạnh để hành vi kinh doanh có đạo đức không bị bất lợi so với hành vi cơ hội.

Thách thức trong việc hình thành văn hóa doanh nghiệp tại Việt Nam

Quá trình hình thành văn hóa doanh nghiệp hiện đại tại Việt Nam vẫn đối mặt nhiều thách thức mang tính cấu trúc. Tư duy tuân thủ ở một bộ phận doanh nghiệp còn mang tính phản ứng thay vì chủ động phòng ngừa. Hệ thống quản trị nội bộ chưa phát triển đồng đều, đặc biệt ở doanh nghiệp vừa và nhỏ. Áp lực cạnh tranh ngắn hạn khiến một số doanh nghiệp ưu tiên lợi ích trước mắt hơn uy tín dài hạn. Ngoài ra, nhận thức về tuân thủ pháp luật như một tài sản chiến lược chưa phổ biến. Điều này hạn chế khả năng tích lũy danh tiếng và quyền lực mềm kinh tế của quốc gia. Do đó, ở cấp độ doanh nghiệp, cần tích hợp tuân thủ vào chiến lược phát triển, xây dựng hệ thống kiểm soát nội bộ chuyên nghiệp, thiết lập cơ chế minh bạch thông tin và coi uy tín pháp lý là tài sản chiến lược. Ở cấp độ thể chế, cần hoàn thiện pháp luật quản trị công ty, tăng cường minh bạch thị trường và tăng cường cơ chế giải quyết tranh chấp hiệu quả. Đồng thời, cần thúc đẩy nhận thức rằng văn hóa doanh nghiệp là cấu phần của chiến lược nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.

Từ góc nhìn từ một người tham gia giải quyết tranh chấp bằng trọng tài thương mại, có thể quan sát rõ ràng rằng sự khác biệt giữa doanh nghiệp có văn hóa tuân thủ trưởng thành và doanh nghiệp vận hành theo logic cơ hội là chi phí tranh chấp. Doanh nghiệp có hệ thống quản trị minh bạch thường phát hiện rủi ro sớm, xử lý mâu thuẫn từ giai đoạn tiền tranh chấp và duy trì kênh đối thoại hiệu quả với đối tác. Ngược lại, doanh nghiệp thiếu chuẩn mực nội bộ thường chỉ phản ứng khi xung đột đã leo thang thành tranh chấp pháp lý. Điều này không chỉ làm tăng chi phí tố tụng mà còn gây tổn thất danh tiếng lâu dài. Trong môi trường kinh doanh quốc tế, tổn thất danh tiếng nhiều khi có giá trị lớn hơn cả nghĩa vụ bồi thường tài chính.

Ngoài ra, xu hướng quốc tế về quản trị doanh nghiệp bền vững ngày càng gắn chặt văn hóa tổ chức với tiêu chuẩn ESG (bộ 3 tiêu chuẩn để đo lường những yếu tố liên quan đến định hướng, hoạt động phát triển bền vững của doanh nghiệp). Các nhà đầu tư toàn cầu không chỉ đánh giá hiệu quả tài chính mà còn đánh giá cách doanh nghiệp quản lý rủi ro đạo đức, minh bạch thông tin và trách nhiệm xã hội. Văn hóa doanh nghiệp trở thành tiêu chí tiếp cận vốn và thị trường.

Trong bối cảnh cạnh tranh về thu hút và lựa chọn về đầu tư nước ngoài, sự khác biệt về văn hóa kinh doanh giữa các hệ thống pháp luật càng làm nổi bật vai trò của chuẩn mực nội bộ ổn định. Doanh nghiệp có văn hóa minh bạch giúp giảm đáng kể chi phí thẩm định và sớm ra quyết định đầu tư.

Ông Bùi Văn Thành là Luật sư trưởng Văn phòng Luật sư Mặt Trời Mới thuộc Đoàn Luật sư thành phố Hà Nội, Trọng tài viên Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC), Trọng tài viên Viện Trọng tài Quốc tế Hải Nam (HIAC), với nhiều năm kinh nghiệm thực tiễn trong giải quyết tranh chấp thương mại xuyên biên giới, đã mang đến một góc nhìn sâu sắc và khác biệt về văn hóa doanh nghiệp dưới lăng kính pháp luật và hội nhập toàn cầu. Bài viết không chỉ phân tích văn hóa kinh doanh như một giá trị quản trị, mà còn nhận diện đây là năng lực pháp lý thực chất, quyết định mức độ tin cậy thị trường, hiệu quả thực thi hợp đồng và sức cạnh tranh quốc gia. Với cách tiếp cận giữa pháp luật – kinh tế – quản trị, bài viết mở ra một cách nhìn mới về vai trò của văn hóa doanh nghiệp như nền tảng quyền lực mềm của nền kinh tế Việt Nam trong kỷ nguyên hội nhập sâu rộng.

Tác giả: Luật sư Bùi Văn Thành, Trọng tài viên Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC), Trọng tài viên Viện Trọng tài Quốc tế Hải Nam (HIAC)