Văn hóa soi đường
Tại Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất năm 1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng định: “Văn hóa soi đường cho quốc dân đi”. Tám thập kỷ qua, tư tưởng ấy vẫn vẹn nguyên giá trị, khẳng định văn hóa là cội nguồn bản sắc, nền tảng tinh thần và sức mạnh nội sinh của dân tộc. Trên vùng đất Tuyên Quang, những giá trị văn hóa truyền thống đang được Nhân dân gìn giữ, phát huy, góp phần làm giàu bản sắc dân tộc, khơi dậy khát vọng vươn lên và tạo động lực cho phát triển bền vững.
Mạch nguồn từ Nhân dân
Ở tuổi 80, Nghệ nhân Nhân dân Sầm Văn Dừn, thôn Mãn Hóa, xã Phú Lương vẫn dành trọn tâm huyết cho việc gìn giữ những làn điệu Sình ca, nhịp trống tang sành và điệu múa cổ của đồng bào Cao Lan. “Niềm vui tuổi xế chiều của tôi là được thấy câu Sình ca tiếp tục ngân vang qua giọng hát lớp trẻ, những điệu múa cổ được tiếp nối bằng chính tình yêu và niềm tự hào dân tộc”, ông Dừn trải lòng.

Nghệ nhân Nhân dân Sầm Văn Dừn, thôn Mãn Hóa, xã Phú Lương truyền dạy điệu múa truyền thống của đồng bào Cao Lan.
Suốt nhiều thập kỷ qua, bước chân người nghệ nhân đã in dấu qua bao bản làng, bền bỉ hành trình trao truyền di sản cha ông cho thế hệ kế cận. Với tâm nguyện lưu giữ di sản cho mai sau, ông còn dành phần lớn cuộc đời sưu tầm, khảo cứu, lưu giữ hơn 200 đầu sách cổ và 8 tập sách Sình ca. Mỗi trang sách ngả màu thời gian đều kết tinh tri thức dân gian, đạo lý ứng xử và khát vọng về cuộc sống bình an, no đủ của bao thế hệ người Cao Lan.
Ở thôn Cán Chu Phìn, xã Khâu Vai, nghệ nhân Thò Chứ Dia cũng lặng lẽ giữ hồn văn hóa dân tộc qua tiếng khèn Mông. Đón nhận những thanh âm truyền thống từ cha, ông Dia tiếp tục truyền lửa đam mê cho cả 5 người con trai, đồng thời mở hai lớp dạy khèn miễn phí ngay tại nhà, thu hút gần 40 học viên. Từ thế hệ 8X như anh Thò Mí Dế, Gen Z như Thào Mí Giờ đến Gen Alpha như em Vừ Mí Hà, những người thuộc nhiều thế hệ cùng gặp nhau trong tình yêu tiếng khèn và niềm tự hào về cội nguồn. Qua từng nhịp điệu, nghệ thuật khèn Mông - Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia tiếp tục được gìn giữ, lan tỏa trong dòng chảy đương đại.
Từ tâm huyết của những người giữ lửa, sức sống văn hóa được nhân lên khi những nỗ lực riêng lẻ kết nối thành phong trào chung, có sự đồng hành của cấp ủy, chính quyền. Tại phường Mỹ Lâm - nơi đồng bào dân tộc thiểu số chiếm 44,4% dân số, 16 câu lạc bộ với hơn 240 thành viên đã trở thành điểm tựa nuôi dưỡng bản sắc ngay trong đời sống thường nhật. Cùng với đó, chính quyền địa phương còn chú trọng xây dựng không gian sinh hoạt văn hóa, bồi dưỡng kỹ năng quản lý di sản, tổ chức các lớp truyền dạy, thực hành văn hóa truyền thống. Thông qua những hoạt động ấy, văn hóa được bồi đắp trong đời sống, kết nối sức mạnh cộng đồng, khẳng định vai trò chủ thể của Nhân dân trong gìn giữ bản sắc và kiến tạo tương lai.
Năm 2026 ghi dấu mốc lịch sử khi Ngày Văn hóa Việt Nam (24/11) lần đầu tiên được tổ chức quy mô toàn quốc, song hành cùng năm đầu triển khai Nghị quyết số 80 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam. Đặc biệt, sự gắn kết giữa Ngày Văn hóa Việt Nam và Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc (18/11) càng làm sáng tỏ tư tưởng lấy con người làm trung tâm. Nếu văn hóa bồi đắp tâm hồn, hun đúc bản sắc thì khối đại đoàn kết kết tinh những giá trị ấy thành sức mạnh. Đó cũng là sự tiếp nối sâu sắc tư tưởng Chủ tịch Hồ Chí Minh về một nền văn hóa bắt nguồn từ Nhân dân, do Nhân dân sáng tạo và vì Nhân dân phục vụ.
Sáng tạo để vươn xa
Di sản kết tinh từ chiều sâu lịch sử, nhưng sức sống của di sản lại nằm ở khả năng tiếp nối và sáng tạo. Khi tri thức bản địa hòa cùng tư duy mới và công nghệ hiện đại, bản sắc không chỉ được bảo tồn nguyên vẹn, mà còn chuyển hóa thành chất liệu độc bản, kiến tạo những sản phẩm văn hóa giàu giá trị và mở rộng không gian phát triển.
Minh chứng sống động cho sức mạnh sáng tạo là Lễ hội Thành Tuyên. Từ những chiếc đèn Trung thu giản dị người dân tự làm cho con trẻ, qua bàn tay tài hoa và nghệ thuật tạo hình ánh sáng, những mô hình đèn khổng lồ đã trở thành biểu tượng văn hóa - du lịch độc đáo của Tuyên Quang. Năm 2026, với 145 mô hình đủ điều kiện cấp logo tham gia diễn diễu và 45 mô hình tiêu biểu diễn diễu trong đêm hội, sự kiện thu hút hơn 350.000 lượt khách, mang về doanh thu du lịch trên 322 tỷ đồng. Đáng trân trọng hơn, trong gần 50 tỷ đồng nguồn lực xã hội hóa, Nhân dân đóng góp tới 35 tỷ đồng. Đằng sau những con số ấy là vai trò chủ thể sáng tạo của Nhân dân. Chính họ là tác giả ý tưởng, nghệ nhân chế tác, diễn diễu và là linh hồn làm nên thương hiệu lễ hội.

Các thành viên Tổ may, thêu trang phục dân tộc Dao đỏ ở thôn Sơn Thủy, xã Tân Mỹ gìn giữ nghề truyền thống.
Nếu Lễ hội Thành Tuyên kể chuyện văn hóa bằng sắc màu ánh sáng, thì Làng sáng tạo nội dung số Lâm Bình (xã Lâm Bình) lại chọn ngôn ngữ số để đưa hơi thở vùng cao chạm tới công chúng trong nước và quốc tế. Toàn xã hiện có gần 100 kênh mạng xã hội, hơn 30 kênh có lượng tương tác cao. Doanh thu kinh tế nội dung số đạt 34,6 tỷ đồng năm 2025, riêng 6 tháng đầu năm 2026 đã vượt 50 tỷ đồng. “Từ người nông dân gắn bó với ruộng nương, họ vươn lên làm chủ công nghệ, kể câu chuyện văn hóa của chính mình. Khi bản sắc trở thành sức hút riêng của du lịch, mỗi nếp nhà, phong tục, sản vật đều mang thêm giá trị, mở ra cơ hội phát triển kinh tế và nâng cao thu nhập. Công nghệ giúp văn hóa vươn xa, du lịch đưa những giá trị ấy đến gần du khách, tạo sinh kế bền vững và động lực gìn giữ di sản”, Chủ tịch Hiệp hội Du lịch tỉnh Lại Quốc Tĩnh nhận định.
Nơi Cao nguyên đá Đồng Văn, khát vọng làm mới di sản lại kết tinh trên từng thớ vải lanh của phụ nữ Mông. Qua 41 công đoạn thủ công tỉ mỉ, những sợi lanh mộc mạc được bà Vàng Thị Mai, Giám đốc Hợp tác xã Dệt lanh Lùng Tám (xã Lùng Tám) cùng 130 thành viên chế tác thành hơn 40 dòng sản phẩm khăn, túi xách, đồ trang trí nội thất tinh xảo, chinh phục các thị trường khó tính như Pháp, Mỹ, Nhật Bản, Thụy Sĩ, mang lại nguồn thu nhập từ 3-15 triệu đồng/người/tháng. Từ khung cửi truyền thống vươn ra thị trường quốc tế, sáng tạo đã nâng tầm giá trị kinh tế của di sản, tạo sinh kế để người dân yên tâm giữ nghề.
Ấn tượng hơn, toàn tỉnh đã số hóa 502/794 di tích lịch sử, văn hóa và danh thắng; lưu giữ tư liệu về 10/53 di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Tại Bảo tàng tỉnh, 51 hiện vật được gắn mã QR; công nghệ 3D Mapping, màn hình tương tác và thuyết minh tự động bằng ba ngôn ngữ giúp công chúng chủ động khám phá 150 câu chuyện lịch sử, văn hóa qua những trải nghiệm trực quan, sinh động. Bằng công nghệ, những tư liệu lịch sử đã được đánh thức, đưa di sản về gần hơn với công chúng và nối dài sức sống của văn hóa truyền thống trong nhịp sống hôm nay.
Khơi thông động lực phát triển
Dưới chân Cột cờ quốc gia Lũng Cú, thôn Lô Lô Chải đang viết nên câu chuyện làm giàu từ chính di sản cha ông. Những nếp nhà trình tường, mái ngói âm dương cùng phong tục truyền thống của đồng bào Lô Lô đã đưa ngôi làng trở thành một trong những “Làng du lịch tốt nhất thế giới”. Sức hút của di sản từng bước chuyển hóa thành sinh kế. Năm 2023, làng có 29 hộ kinh doanh homestay; đến nay, có 68 hộ tham gia dịch vụ du lịch, nhiều gia đình đạt doanh thu 150 - 300 triệu đồng/năm.

Trang phục truyền thống của đồng bào Pà Thẻn xã Tân Quang mang đậm dấu ấn văn hóa dân tộc.
Từ di sản văn hóa vùng cao đến những “địa chỉ đỏ”, các giá trị văn hóa, lịch sử đang trở thành nguồn lực phát triển du lịch. Năm 2025, Khu di tích quốc gia đặc biệt Tân Trào (xã Tân Trào) đón 555.000 lượt khách, song phần lớn du khách chỉ lưu lại khoảng 4 - 6 giờ, đặt ra yêu cầu nâng cao chất lượng trải nghiệm và dịch vụ. Theo Đề án phát triển du lịch Tân Trào giai đoạn 2026 - 2030, tỉnh tập trung bảo tồn di sản, hoàn thiện hạ tầng, đổi mới cách giới thiệu lịch sử. Những đổi mới ấy góp phần nâng cao sức hấp dẫn của hành trình về nguồn, vừa bồi đắp lòng yêu nước, vừa mở thêm cơ hội phát triển kinh tế, nâng cao sinh kế cho người dân.
Những chuyển động từ cơ sở đang góp phần khơi dậy sức hút của di sản, tạo động lực phát triển du lịch toàn tỉnh. Trong 9 tháng năm 2026, Tuyên Quang đón hơn 3,24 triệu lượt khách, tăng 0,9% so với cùng kỳ năm 2025; tổng doanh thu gần 9.000 tỷ đồng. Kết quả này cho thấy tiềm năng to lớn của tài nguyên văn hóa, đồng thời đặt ra bài toán nâng cao giá trị trải nghiệm, giữ nguồn thu ở lại địa phương và tạo nguồn lực tái đầu tư cho bảo tồn. Đó cũng là yêu cầu để phát triển du lịch thực sự góp phần nuôi dưỡng di sản, nâng cao đời sống Nhân dân.
Những yêu cầu từ thực tiễn đang thúc đẩy Tuyên Quang chuyển mạnh từ bảo tồn di sản sang phát huy giá trị văn hóa gắn với sáng tạo và thị trường. Kế hoạch phát triển các ngành công nghiệp văn hóa, Đề án bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa các dân tộc gắn với du lịch cùng Đề án phát triển Lễ hội Thành Tuyên được UBND tỉnh phê duyệt đã cụ thể hóa tư duy khai thác chiều sâu di sản, nâng tầm giá trị truyền thống thành những sản phẩm văn hóa đặc sắc, từng bước xây dựng thương hiệu mang tầm quốc gia, quốc tế.
Tư duy phát triển ấy còn được thể hiện rõ trong các quyết sách lớn của tỉnh. Chương trình hành động số 60 của Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh thực hiện Nghị quyết số 80 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đặt mục tiêu đến năm 2030, công nghiệp văn hóa đóng góp khoảng 5% GRDP, bảo đảm tối thiểu 2% tổng chi ngân sách nhà nước cho văn hóa. Cùng với đó, Nghị quyết số 117 của Ban Thường vụ Tỉnh ủy về phát triển du lịch tỉnh Tuyên Quang xác định đưa du lịch trở thành ngành kinh tế mũi nhọn, đặt mục tiêu đến năm 2030, du lịch đóng góp trực tiếp trên 10% GRDP, tạo việc làm cho khoảng 40.000 lao động. Đằng sau những mục tiêu tăng trưởng là khát vọng chuyển hóa giá trị văn hóa thành nguồn lực kinh tế, để thành quả phát triển trở lại nuôi dưỡng di sản, nâng cao đời sống Nhân dân.
Tám thập kỷ qua, tư tưởng “Văn hóa soi đường cho quốc dân đi” của Chủ tịch Hồ Chí Minh vẫn bền bỉ soi rọi hành trình phát triển của dân tộc. Từ những bản làng gìn giữ hồn cốt di sản đến không gian sáng tạo mang hơi thở thời đại, Tuyên Quang đang từng ngày bồi đắp sức mạnh nội sinh từ văn hóa, để những giá trị truyền thống tiếp tục được trao truyền, bản sắc hóa thành niềm tự hào, di sản mở ra sinh kế mới và mọi thành quả phát triển đều kết tinh trong cuộc sống ấm no, hạnh phúc của Nhân dân.
Nguồn Tuyên Quang: http://baotuyenquang.com.vn/van-hoa/202611/van-hoa-soi-duong-b3472ce/
