Văn học Việt trong thời đại số: 'Mảnh ghép' nào để bứt phá?

Độc giả tại nhà sách

Viết nhiều nhưng khó chạm tới độc giả

Trong bức tranh văn học đương đại, không gian số đang tạo ra "mảnh đất" sáng tạo rộng lớn. Tuy nhiên, phía sau sự bùng nổ ấy là những thực tế đáng suy ngẫm về các "mắt xích" còn thiếu trong hệ sinh thái sáng tạo văn học.

Nhà văn Nguyễn Văn Học (tác giả của hơn 20 đầu sách như "Miền thánh đợi", "Linh điểu", "Hỗn danh"…) cho rằng, thế hệ trẻ hiện nay có nhiều người viết tốt, biết khai thác nền tảng số để quảng bá tác phẩm trong bối cảnh báo giấy và các không gian đăng tải truyền thống ngày càng thu hẹp.

Bên cạnh đó, trước xu hướng chuyển từ "đọc" sang "nghe", nhiều cây bút trẻ đã chủ động xây dựng hướng riêng thông qua các nền tảng công nghệ, phát hành sách điện tử. Không ít cây bút đã tạo dựng được giọng điệu riêng, gặt hái giải thưởng văn chương và được các công ty sách ký hợp đồng phát hành.

Nhà văn Nguyễn Văn Học

Tuy nhiên, theo nhà văn Nguyễn Văn Học, cơ hội rèn nghề tuy nhiều nhưng "mắt xích" mà người trẻ đang thiếu chính là cơ hội xuất bản thực tế, dẫn đến hạn chế kết nối với độc giả.

"Tôi xin chia sẻ nỗi trăn trở về sự hờ hững với văn hóa đọc của một bộ phận độc giả hiện nay. Điều đó không chỉ ảnh hưởng đến tâm thế, sự hào hứng mà đôi khi còn làm thui chột sức sáng tạo. Sáng tác là nhu cầu tự thân, nhưng nếu một tác giả gửi bản thảo không nơi nào đầu tư in, chỉ có thể đưa lên mạng mà không đo đếm được lượng độc giả hay lợi nhuận, thì khó lòng giữ được tâm huyết bền lâu. Khi thiếu cơ hội trên nền tảng truyền thống (sách giấy) lẫn khả năng thu lợi từ nền tảng điện tử, tác phẩm sẽ bị hạn chế sức lan tỏa", anh chia sẻ.

Từ góc nhìn này, nhà văn Nguyễn Văn Học đề xuất cần cụ thể hóa các chính sách hỗ trợ, như xây dựng quỹ phát triển văn học trẻ, tổ chức các cuộc thi quy mô lớn, phát triển đội ngũ dịch thuật để đưa tác phẩm ra quốc tế, đồng thời tạo hành lang pháp lý rõ ràng nhằm khuyến khích sáng tác.

Giải bài toán hệ sinh thái

Với hơn 20 năm cầm bút và ghi dấu ấn qua các tác phẩm như "Người tình của Elara", "Không thể không hôn"…, tác giả Phạm Bảo Thoa chia sẻ góc nhìn đầy lạc quan nhưng cũng không ít trăn trở về đời sống văn học trẻ. Theo chị, thế hệ người viết hôm nay thể hiện sự năng động hiếm có, bám sát nhu cầu giải trí từ ngôn tình, đô thị, xuyên không đến tản văn chữa lành...

Họ cũng chủ động trang bị kỹ năng công nghệ, sử dụng AI để tạo trailer, video hoạt hình hoặc các đoạn "preview" hấp dẫn nhằm thu hút người đọc trên Facebook, TikTok, YouTube. "Muôn vàn sự sáng tạo mẻ mới, ngay cả bản thân tôi cũng bị cuốn hút bởi những cách kể chuyện hiện đại, khiến mình tò mò phải tìm đọc ngay", chị cho biết.

Tác giả Phạm Bảo Thoa

Tuy nhiên, tác giả Phạm Bảo Thoa cũng chỉ ra những bất cập phía sau sự sôi động này. Nhiều nền tảng đăng truyện thu phí theo chương đang mọc lên, nhưng số người "sống" được bằng sáng tác vẫn rất hạn chế. Không ít tác giả hụt hẫng khi đăng hàng trăm chương truyện nhưng lượt xem chỉ đếm trên đầu ngón tay, dẫn đến tâm lý chán nản.

Đáng lo ngại hơn, một số nền tảng vận hành thiếu ổn định, bất ngờ dừng hoạt động khiến tác giả không thể rút thu nhập, còn độc giả mất quyền lợi sau khi đã nạp tiền. Việc kiếm tiền từ sáng tác số vẫn rất mong manh, phụ thuộc vào đơn vị vận hành và chưa có sự bảo đảm pháp lý rõ ràng. Vì vậy, để văn học trẻ phát triển bền vững, cần một "sân chơi" chuyên nghiệp với nền tảng minh bạch, bảo vệ quyền lợi các bên và kết nối hiệu quả với các nhà xuất bản để hình thành lộ trình đưa tác phẩm từ mạng xã hội ra ấn phẩm chính thống.

Cần một "nhạc trưởng"

Ở góc độ nghiên cứu, PGS.TS Phạm Xuân Thạch (Trường Khoa học Liên ngành và Nghệ thuật, Đại học Quốc gia Hà Nội) cho rằng nhu cầu đọc trên không gian số thực tế rất lớn. Nhiều nền tảng trực tuyến thu hút đông đảo người đọc, đặc biệt là giới trẻ, và họ sẵn sàng trả phí cho nội dung. Do đó, vấn đề không phải là "người đọc ít", mà nằm ở chất lượng và mức độ đầu tư cho tác phẩm. Văn học Việt chưa tạo được sức hút tương xứng trên chính những nền tảng đang rất sôi động.

Ông cũng chỉ ra rằng khoảng cách giữa "văn học thị trường" và "văn học giá trị" là hiện tượng phổ biến ở mọi nền văn học. Một bên hướng tới số đông và doanh thu, một bên theo đuổi giá trị nghệ thuật và đổi mới tư tưởng. Sự khác biệt này là tất yếu, song ở những nơi văn hóa đọc chưa phát triển đồng đều, khoảng cách này có thể trở nên rõ rệt hơn.

Để hệ sinh thái văn học vận hành hiệu quả, theo PGS.TS Phạm Xuân Thạch, cần giải quyết đồng bộ nhiều "mắt xích". Trước hết là xây dựng chiến lược chuyển đổi số thống nhất trong lĩnh vực xuất bản. Đồng thời, cần tăng cường đầu tư dài hạn và có cơ chế hỗ trợ tác giả ngay từ giai đoạn hình thành ý tưởng.

Ở khâu đào tạo, cần bồi dưỡng kỹ năng viết bài bản bên cạnh cảm hứng sáng tạo. Việc chú trọng phát triển văn hóa đọc từ sớm cũng là điều cần quan tâm để tạo nền tảng độc giả lâu dài.

Cuối cùng, cần có những nền tảng số quy mô lớn đóng vai trò "nhạc trưởng" để kết nối nhà xuất bản, tác giả và độc giả, tạo cơ chế phân phối lợi ích hợp lý và nâng cao khả năng tiếp cận tác phẩm cho công chúng.