Vang mãi làn điệu dân ca

Tiếng hát giữ hồn quê

Hát then - đàn tính là loại hình nghệ thuật dân gian độc đáo của đồng bào các dân tộc Tày, Nùng. Tại thôn Mỏ Sẻ (xã Trường Sơn), những người phụ nữ nơi đây đang nỗ lực đưa tiếng đàn tính ngân vang, hòa quyện cùng lời then dịu dàng, sâu lắng, gửi gắm niềm tin vào mạch nguồn trời đất. Được thành lập từ năm 2019, Câu lạc bộ hát Then thôn Mỏ Sẻ khởi đầu chỉ với 15 thành viên, nhưng đến nay đã phát triển lên 34 thành viên; sinh hoạt đều đặn vào Chủ nhật hằng tuần, không chỉ để rèn luyện kỹ năng mà còn tham gia biểu diễn tại các chương trình văn hóa, giao lưu với các đơn vị bạn. Tại Liên hoan hát Then, đàn Tính lần thứ Nhất năm 2025 do tỉnh Bắc Ninh tổ chức, Câu lạc bộ giành giải C toàn đoàn và giải A, B cho các tiết mục.

Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Thị Thềm (thứ hai từ phải qua) và Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thị Sang (thứ ba từ trái qua) giới thiệu văn hóa Quan họ cho du khách nước ngoài.

Bà Vi Thị Kim, Chủ nhiệm Câu lạc bộ chia sẻ: “Lớp trẻ bây giờ nhiều cháu không biết nói tiếng dân tộc nên việc truyền dạy hát then cũng gặp nhiều khó khăn. Tuy nhiên, với sự kiên trì, tôi và các thành viên vẫn hướng dẫn con cháu tại nhà và tạo điều kiện đi biểu diễn thực tế để học hỏi thêm. Qua đó, giúp thế hệ trẻ thêm gắn bó và có trách nhiệm gìn giữ những nét văn hóa đẹp của quê hương”.

Tại làng quan họ Thiên Đức (xã Trung Kênh) - một trong 150 làng quan họ thực hành, không gian văn hóa quan họ rộn ràng vào mỗi cuối tuần. Câu lạc bộ Quan họ thực hành Thiên Đức gồm hơn 40 thành viên, đa phần là phụ nữ, có người vẫn công tác, làm việc, có người bận bịu trông nom con cháu nhưng cứ đến buổi sinh hoạt thì hầu như ai cũng thu xếp công việc đến nhà văn hóa của thôn tham gia đầy đủ. Chị hai Nguyễn Thị Loan, Chủ nhiệm Câu lạc bộ Quan họ thực hành Thiên Đức cho biết: "Việc tập hợp chị em phụ nữ tham gia sinh hoạt không chỉ gìn giữ làn điệu dân ca truyền thống của quê hương mà còn tạo nên một không gian sinh hoạt văn hóa lành mạnh, gắn kết tình làng nghĩa xóm. Câu lạc bộ luôn mở rộng vòng tay chào đón các chị em, để quan họ thực sự trở thành sợi dây kết nối, bồi đắp đời sống tinh thần và góp phần giữ gìn bản sắc văn hóa địa phương”.

Mỗi thành viên câu lạc bộ được phân công nhiệm vụ cụ thể, từ hát chính, sưu tầm làn điệu đến chuẩn bị trang phục biểu diễn. Họ ý thức rõ trách nhiệm của mình, người đi trước tận tình hướng dẫn người đi sau. Nhờ vậy, đến nay, hầu hết thành viên thành thục hàng chục làn điệu quan họ và nắm vững lề lối sinh hoạt, cách thức tổ chức các canh hát, trang phục, ẩm thực, lời ăn tiếng nói và tục kết bạn của người quan họ.

Lan tỏa, gìn giữ nghệ thuật quê hương

Theo thống kê, toàn tỉnh hiện có hơn 5 nghìn câu lạc bộ văn hóa văn nghệ, thể thao có sự tham gia của hội viên phụ nữ. Tiêu biểu là các câu lạc bộ hát quan họ của xã Tiên Du, xã Lương Tài, phường Kinh Bắc; câu lạc bộ hát ca trù ở xã Yên Phong, xã Cao Đức; câu lạc bộ hát chèo ở xã Tân Yên, xã Lạng Giang, phường Quế Võ; câu lạc bộ tuồng ở xã Yên Phong; các câu lạc bộ hát then, soọng cô ở phường Phượng Sơn, xã Lục Ngạn, xã Trường Sơn…

Phụ nữ phường Phượng Sơn truyền dạy hát soọng cô cho thế hệ trẻ.

Trong đó, nhiều câu lạc bộ có tỷ lệ thành viên nữ chiếm 80-90%. Họ là những liền chị tài năng, hiểu biết sâu sắc lề lối hát canh, cách têm trầu cánh phượng, mời nước, mời trầu đến cách ứng xử văn hóa của người quan họ; là những nghệ nhân hát chèo, hát tuồng, hát soọng cô, ca trù, hát then… am hiểu điển tích, lời ca, luôn đau đáu gìn giữ vốn cổ của cha ông. Các chị luôn sắp xếp công việc, gia đình để có thời gian tổ chức luyện tập, sinh hoạt định kỳ. Nhiều phụ nữ lớn tuổi, nghệ nhân đã và đang kiên trì truyền dạy lại kỹ năng hát, cách sử dụng nhạc cụ cho con cháu, thế hệ kế cận.

Các câu lạc bộ thường xuyên tham gia giao lưu văn nghệ với nhau, mang làn điệu quê hương đến với công chúng. Bằng sự say mê và nhiệt huyết, các thành viên đã góp phần gìn giữ những làn điệu cổ truyền không bị mai một mà trở nên sống động, gắn liền với nhịp sống đương đại, thu hút sự quan tâm của du khách và người dân địa phương.

Ghi nhận những cố gắng, nỗ lực của hội viên, phụ nữ với công tác bảo tồn và phát huy giá trị của các làn điệu dân ca quê hương, nhiều phụ nữ đã được tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú, Nghệ nhân Nhân dân. Một trong số đó là Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Thị Sang (phường Kinh Bắc), người luôn miệt mài biểu diễn, truyền dạy và sưu tầm, cất giữ những hiện vật, tài liệu liên quan đến lịch sử, văn hóa quan họ. Bà tâm niệm: “Chỉ cần còn sức khỏe, tôi vẫn mong được cống hiến, làm nhiều điều có ý nghĩa để trao truyền và lan tỏa giá trị của di sản quan họ”.

Đồng chí Trần Thị Xuân Thu, Phó Chủ tịch Hội Liên hiệp Phụ nữ tỉnh nhận định: “Phụ nữ tỉnh Bắc Ninh đã và đang trở thành lực lượng nòng cốt trong hành trình gìn giữ, bồi đắp và lan tỏa những làn điệu quê hương. Từ các câu lạc bộ quan họ, đội văn nghệ cơ sở cho đến hoạt động biểu diễn, giao lưu trong cộng đồng, các cô, các chị, các em không chỉ giữ lửa truyền thống mà còn mang nét đẹp văn hóa Bắc Ninh đến gần hơn với du khách và thế hệ trẻ. Sự tâm huyết, cần mẫn và tình yêu văn hóa trong mỗi người phụ nữ đã góp phần tạo nên sức sống bền bỉ cho các làn điệu dân ca quê hương”.

Nguyễn Hoa