Giải mã bí mật túi Khót - 'vũ khí' huyền bí của thầy Mo Mường

Túi Khót của thầy Mo là một tập hợp các “pháp khí” phong phú, kì lạ được sưu tầm qua hàng trăm năm

Trong tâm thức của người Mường, câu nói "quý như Khót" đã trở thành thước đo cho mọi giá trị trân quý nhất trên đời.

Túi Khót của thầy Mo là một tập hợp các “pháp khí” phong phú, kì lạ khác nhau được sưu tầm qua hàng trăm năm.

Người Mường gọi đó là "túi đồ quý", "túi phép" - vật bất li thân, quyết định sự oai thiêng và năng lực của một thầy Mo.

Thầy Mo sở hữu túi Khót càng nhiều đồ vật lạ, càng chứng tỏ vị thế và sức mạnh vượt trội trong giới tâm linh.

Túi Khót không chỉ là "vũ khí" để trừ tà của thầy Mo, mà còn là một bảo tàng kí ức lưu giữ những mảnh ghép của thời gian, từ thời đồ đá, đồ đồng đến những huyền thoại về thú dữ đại ngàn. Trong ảnh: rìu đá, mũi tên đồng và nanh thú rừng là những vật phẩm không thể thiếu trong túi Khót

Túi Khót là một sự tập hợp ngẫu nhiên của kim loại, đá, xương, sừng. Đó là sự hội tụ của ba nguồn năng lượng chính: sức mạnh của đất trời (thiên thạch, đá quý), uy lực của tổ tiên (cổ vật tiền sử) và linh khí của muôn loài (nanh vuốt thú dữ).

Khi được chiêm ngưỡng những vật phẩm bên trong túi Khót của một thầy Mo "gốc" như Nghệ nhân nhân dân Bùi Văn Minh (8 đời làm Mo), nhiều người đã không khỏi ngỡ ngàng trước sự đa dạng đến mức kinh ngạc.

Nghệ nhân nhân dân Bùi Văn Minh (xóm Mận, xã Văn Sơn, huyện Lạc Sơn, tỉnh Hòa Bình cũ; nay là xã Thượng Cốc, tỉnh Phú Thọ) được cộng đồng người Mường trân trọng gọi là người “giữ hồn” cho di sản văn hóa đã tồn tại hàng nghìn năm trong đời sống người Mường.

Các "pháp khí" trong túi Khót cùng chiếc quạt luôn là vật bất li thân của thầy Mo khi làm lễ. Với sự trợ giúp linh thiêng của túi Khót, các thầy Mo dùng quạt đẩy những lời khấn đến các vị thần linh

Sinh ra và lớn lên trong môi trường văn hóa Mường, từ thuở nhỏ, ông Bùi Văn Minh đã quen với tiếng mo vang lên trong những nghi lễ vòng đời của bản mường.

Như là “người được chọn”, Nghệ nhân nhân dân Bùi Văn Minh trở thành một trong những người giữ gìn văn hóa, bản sắc của người Mường.

Ông Minh đã rong ruổi khắp bốn mường Bi, Vang, Thàng, Động của Hòa Bình để tìm gặp các thầy mo cao niên, ghi chép lại những câu mo cổ, sưu tầm từng hiện vật gắn liền với đời sống Mường xưa.

Trải qua nhiều đời cha ông truyền lại, cùng với công sức sưu tầm, Nghệ nhân nhân dân Bùi Văn Minh không chỉ trở thành một người am hiểu Mo Mường mà trong túi Khót của ông còn lưu giữ rất nhiều hiện vật. Bên cạnh các vật bằng đồng là đồ đá chế tác, bao gồm những chiếc rìu đá (từ thời đá) nhẵn thín và nhuốm màu thời gian.

Nghệ nhân nhân dân Bùi Văn Minh giới thiệu những "pháp khí" trong túi Khót

Ngoài ra, túi Khót còn chứa các đồ lượm được trong lòng đất như: khuyên tai, vòng tay, chuỗi hạt bằng đá của người cổ xưa hay rìu, binh khí, nhạc khí bằng đá, vòng đeo tay, đeo tai bằng đá hoa cương, thạch anh trong suốt hay những mảnh thiên thạch huyền bí được cho là rơi xuống từ những vì sao.

Một phần không thể thiếu trong túi Khót của thầy Mo Bùi Văn Minh là nanh hổ, móng gấu, nanh lợn lòi độc chiếc hay răng voi…

Nghệ nhân nhân dân Bùi Văn Minh cho biết, những vật này đều là của con thú chết già, chết rục trên núi mà người ta lượm được, tuyệt đối không dùng đồ từ con thú bị sát sinh.

Người Mường quan niệm thú sống lâu năm đã "thành tinh", linh hồn chúng rất mạnh, có thể giúp thầy Mo hộ thân khi đi vào cõi âm.

Túi Khót không phải thứ có thể mua được bằng tiền, mà là một gia tài được bồi đắp qua nhiều đời. Hành trình tìm kiếm các vật phẩm trong túi là một câu chuyện về sự nhẫn nại và những nhân duyên kì lạ.

Thầy Mo Bùi Văn Minh cho biết, chiếc lược ngà được truyền từ nhiều đời và là vật phẩm quý trong túi Khót

Mảnh thiên thạch là vật phẩm quý hiếm mà ông Bùi Văn Minh đang nắm giữ

“Theo nguyên tắc bất di bất dịch, vật trong túi Khót phải là đồ nhặt được ngoài thiên nhiên. Nếu là đồ tự chế tác hay do con người hiện đại làm ra, chúng sẽ hoàn toàn không có giá trị tâm linh. Các thầy Mo thường không tự mình đi tìm tất cả, mà nguồn bổ sung chủ yếu đến từ dân bản”, ông Bùi Văn Minh cho biết.

Khi người dân đi làm nương, cày ruộng vô tình cuốc phải một chiếc rìu đồng hay một viên đá lạ có hình thù dị biệt, họ thường mang đến biếu thầy Mo.

Họ tin rằng những vật ấy có linh hồn, nếu giữ trong nhà mà không biết cách "trấn" sẽ gây đau ốm, chỉ có thầy Mo mới đủ pháp thuật để "thuần phục" chúng.

Theo ông Bùi Văn Minh, túi Khót là vật truyền đời. Khi một người Mo gốc qua đời, túi Khót sẽ được bàn giao cho con cháu kế nghiệp.

Qua mỗi đời, số lượng vật phẩm lại tăng lên. Có những gia đình sở hữu túi Khót nặng hàng chục kilogam, chứa rất nhiều linh vật mà "một người gánh không hết". Đây chính là bằng chứng cho sự nối tiếp không ngừng nghỉ của dòng tộc và nghề Mo.

Mũi tên đồng có niên đại hàng ngàn năm trong túi Khót của ông Bùi Văn Minh

Nguyên tắc bất di bất dịch là vật trong túi Khót phải là đồ nhặt được ngoài thiên nhiên

Bình thường, túi Khót chỉ là những vật vô tri nằm im lìm. Nhưng khi thầy Mo bắt đầu hành lễ, chúng sẽ được biến hóa thành những "chiến binh" thực thụ.

Trước khi thực hiện các nghi lễ tang ma, vía hay dựng nhà, thầy Mo phải thắp hương xin phép tổ nghề và đọc bài khấn "đánh thức Khót".

Đây là những bài chú bí mật, chỉ được truyền dạy cho người kế nghiệp. Khi bài chú vang lên, Khót được coi là đã hồi sinh, sẵn sàng phục tùng mệnh lệnh của thầy. Thầy Mo sẽ mở túi, bày các vật thiêng ra đàn cúng để cùng với "âm binh" hỗ trợ mình.

Ông Minh cho biết, trong túi Khót của ông có một chiếc lược được làm từ ngà voi, được truyền qua nhiều đời và vô cùng quý hiếm. Chiếc lược này có công năng đặc biệt. Trước lễ, thầy dùng nó chải đầu, tin rằng khi người trần chải thì người âm cũng đang được chỉnh trang lại diện mạo trước khi vào cõi linh.

Nghề Mo và túi Khót mang trên mình những lời thề và nguyên tắc đạo đức vô cùng khắt khe. Nghệ nhân nhân dân Bùi Văn Minh cho biết, người sở hữu túi Khót tuyệt đối không được đem bán. Thầy Mo cả có thể cho hoặc tặng vật Khót cho các Mo nhỏ hơn để san sẻ "âm binh".

Những chiếc rìu đá cổ xưa được đánh mã số để bảo tồn, giữ gìn

Bộ đá đánh lửa cổ xưa cũng có mã số để giữ gìn

Vật dụng được người xưa sử dụng mòn một lỗ và lưu lại vết tích qua hàng ngàn năm

Trường hợp thầy Mo mất đi mà chưa có người kế nghiệp, túi Khót phải được gửi nhờ các thầy Mo dòng họ khác trông nom, vì nếu để vật âm không người chăm sóc sẽ gây ảnh hưởng xấu đến bản làng.

Ngày nay, túi Khót không còn là bí mật ẩn khuất nơi thâm sơn cùng cốc mà đã trở thành một phần di sản văn hóa quý báu. Nhiều vật dụng trong đó đã được Nhà nước kiểm kê, đánh mã số để quản lí và gìn giữ.

Giữa lòng xã hội hiện đại, hình ảnh thầy Mo Mường với túi Khót bí ẩn là một biểu tượng văn hóa đặc sắc, tiêu biểu của người Mường.

Túi Khót không chỉ là "vũ khí" để trừ tà của thầy Mo, mà là một bảo tàng kí ức lưu giữ những mảnh ghép của thời gian, từ thời đồ đá, đồ đồng đến những huyền thoại về thú dữ đại ngàn.

Đó chính là một "bảo tàng thu nhỏ", nơi lưu giữ những mảnh ghép lịch sử, tri thức dân gian và linh hồn của dân tộc Mường giữa dòng chảy của xã hội hiện đại.

Túi Khót của thầy Mo Mường nhắc nhở về một thái độ sống tôn trọng thiên nhiên, trân trọng lịch sử và sự tiếp nối di sản thiêng liêng.

Chừng nào rừng núi vẫn còn xanh, chừng nào người Mường vẫn còn giữ gìn bản sắc, thì chiếc túi "thánh thư" ấy vẫn sẽ tiếp tục kể những câu chuyện huyền bí về sức mạnh của niềm tin và linh hồn dân tộc. Còn Mường là còn Mo, còn Khót.

HUY AN