Về đề xuất tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự: Cần thiết và cần kỹ lưỡng

Phiên tòa giả định tại Trường THCS Liên Mạc (phường Thượng Cát, Hà Nội). Ảnh: Nhà trường cung cấp

Đề xuất tăng nặng trách nhiệm hình sự

Tại dự thảo hồ sơ chính sách dự án Bộ luật Hình sự sửa đổi, Bộ Công an đề xuất bổ sung 2 tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự, gồm “người phạm tội bỏ trốn” và “người phạm tội là thành viên của tổ chức tội phạm”.

Theo Bộ Công an, khi quyết định hình phạt, tòa án căn cứ vào tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội, nhân thân người phạm tội, cùng các tình tiết giảm nhẹ và tăng nặng trách nhiệm hình sự.

Bộ luật Hình sự hiện hành đã quy định nhiều tình tiết tăng nặng như phạm tội có tổ chức, phạm tội có tính chất chuyên nghiệp, lợi dụng chức vụ quyền hạn để phạm tội, phạm tội vì động cơ đê hèn… Tuy nhiên, tình tiết “người phạm tội bỏ trốn” chưa được quy định riêng là tình tiết tăng nặng. Vì vậy, việc bổ sung tình tiết này nhằm hoàn thiện căn cứ để tòa án quyết định hình phạt, xử lý nghiêm các trường hợp sau khi phạm tội tìm cách trốn tránh pháp luật, đồng thời nâng cao hiệu quả phòng ngừa, đấu tranh chống tội phạm.

Bên cạnh đó, Bộ Công an còn đề xuất mở rộng phạm vi tội danh mà pháp nhân thương mại phải chịu trách nhiệm hình sự. Theo Bộ luật Hình sự hiện hành, phạm vi chịu trách nhiệm hình sự của doanh nghiệp bao gồm 33 tội danh, tập trung chủ yếu vào lĩnh vực kinh tế và môi trường. Tuy nhiên, thời gian qua, số vụ án hình sự được khởi tố với pháp nhân thương mại phạm tội chiếm tỷ lệ rất nhỏ (khoảng 0,0023%). Việc dự kiến mở rộng ra các nhóm tội như thuế, lao động, tài chính và bảo hiểm; xâm phạm sở hữu; quản lý đất đai... sẽ tạo môi trường kinh doanh minh bạch và công bằng hơn.

Tiến sĩ, luật sư Đặng Văn Cường, Trưởng Văn phòng Luật sư Chính Pháp (Đoàn Luật sư thành phố Hà Nội), giảng viên Luật hình sự, Khoa Luật và Lý luận chính trị, Trường Đại học Thủy Lợi cho rằng, thời gian qua, trên cơ sở sự phát triển nhanh chóng của khoa học, kỹ thuật, mối quan hệ kinh tế quốc tế ngày càng mở rộng, tình hình kinh tế chính trị xã hội có chuyển biến nhanh chóng, định hướng phát triển kinh tế - xã hội ở Việt Nam được thực hiện quyết liệt với các mục tiêu cụ thể trong kỷ nguyên vươn mình.

Từ đó, chính sách pháp luật ở Việt Nam hiện nay đang có nhiều thay đổi nên việc sửa đổi bổ sung Bộ luật Hình sự là rất cần thiết, để hệ thống pháp luật thực sự trở thành công cụ để nhà nước sử dụng nhằm quản lý và phát triển xã hội.

Tiến sĩ, luật sư Đặng Văn Cường. Ảnh: NVCC

Cần nghiên cứu kỹ lưỡng

Theo luật sư Cường, nếu quy định “người phạm tội bỏ trốn” là tình tiết tăng nặng thì có thể sẽ khó áp dụng, bởi chưa có bản án kết luận có hiệu lực pháp luật của tòa án thì rất khó để xác định họ “là người phạm tội”.

Trong một số trường hợp như phạm tội với lỗi cố ý trực tiếp, hành vi rõ ràng giết người, gây thương tích, cướp tài sản... sau khi thực hiện hành vi vi phạm, đối tượng bỏ trốn gây khó khăn cho cơ quan chức năng thì hành vi của các đối tượng này mới cần phải xử lý nghiêm, mức hình phạt nghiêm khắc.

Luật sư cho biết, thông thường, tòa án sẽ áp dụng hình phạt nghiêm khắc hơn đối với các đối tượng cản trở điều tra, gây khó khăn cho cơ quan điều tra, phạm tội tinh vi, xảo quệt... Việc quyết định hình phạt căn cứ vào nhiều yếu tố chứ không chỉ căn cứ vào tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự.

Việc đối tượng thực hiện hành vi phạm tội xong bỏ trốn làm tăng tính chất nguy hiểm của hành vi, làm hậu quả trầm trọng hơn, thủ đoạn có thể được xác định là tinh vi, không thành khẩn, không có ý thức khắc phục hậu quả nên sẽ phải chịu hình phạt nghiêm khắc.

Khi quyết định hình phạt, tòa án sẽ căn cứ vào nhiều yếu tố quy định tại Điều 50 Bộ luật Hình sự mà không cần phải quy định thêm tình tiết tăng nặng trong trường hợp này.

Đối với tình tiết tăng nặng là “Người phạm tội là thành viên của tổ chức tội phạm”, ông Cường cho rằng, tình tiết này cần nghiên cứu thêm. Bởi, tình tiết “Phạm tội có tổ chức” được quy định phổ biến trong Bộ luật Hình sự hiện nay là tình tiết định khung hình phạt, đồng thời cũng là tình tiết tăng nặng đã được quy định tại điểm a, Khoản 1, Điều 52 Bộ luật Hình sự.

Đối với “nhóm tội phạm” thì cũng đã được quy định tại Điều 17 Bộ luật Hình sự về “đồng phạm”, tham gia tổ chức tội phạm thì có thể được xác định là đồng phạm kể cả trong trường hợp không trực tiếp thực hiện hành vi phạm tội.

Luật sư Cường nhận định, thời gian qua, tội phạm có tổ chức, tội phạm xuyên quốc gia, các “tập đoàn lừa đảo” thành lập theo mô hình doanh nghiệp với hoạt động lên đến hàng trăm, thậm chí hàng nghìn người để thực hiện các hoạt động lừa đảo chiếm đoạt tài sản, rửa tiền, mua bán người diễn biến phức tạp. Bởi vậy, việc tăng nặng trách nhiệm hình sự đối với các đối tượng chủ mưu cầm đầu, thực hành tích cực là cần thiết. Việc nghiên cứu, đưa tình tiết tăng nặng về “nhóm tội phạm”, “tội phạm chuyên nghiệp”, “tổ chức tội phạm” cũng cần thiết khi sửa đổi Bộ luật Hình sự lần này.

Tuy nhiên, cần đưa ra khái niệm cụ thể để tránh việc trùng lặp đối với trường hợp “tội phạm có tổ chức”, với “đồng phạm” đã được quy định trong Bộ luật Hình sự. Nên nhấn mạnh đến yếu tố “tổ chức tội phạm chuyên nghiệp” để đấu tranh với tình hình tội phạm sử dụng công nghệ cao xuyên quốc gia hiện nay.

Về đề xuất mở rộng phạm vi tội danh mà pháp nhân thương mại phải chịu trách nhiệm hình sự, ông Cường cho rằng đây là vấn đề cần thiết, đặc biệt là liên quan đến các vấn đề như lao động, bảo hiểm, thuế, môi trường...

"Trên thực tiễn thì việc xử lý hình sự đối với pháp nhân từ khi quy định trong Bộ luật Hình sự 2015 đến nay chưa nhiều. Bởi vậy, cần phải có những hướng dẫn, thống nhất áp dụng để các quy định của Bộ luật Hình sự được áp dụng thống nhất và đảm bảo hiệu lực, hiệu quả trong việc quản lý xã hội", luật sư Cường nhấn mạnh.