Về Hoàng Vân nghe chuyện trám đen

1 giờ trướcGốc

Sáng tháng Tám, nắng sớm trải trên những soi bãi ven sông Cầu. Trong vườn trám ở thôn Vân Xuyên, ông Nguyễn Văn Thế ngước nhìn những tán cây cao vút, chờ người đến thu hoạch. Vườn nhà ông có những cây trám vài chục năm tuổi, có cây đã sống qua hàng trăm năm; nhiều thân cây lớn, vươn cao khoảng 20 m.

Nhìn về phía sông Cầu, ông Thế tiếc nuối nhắc đến cây trám cổ do cụ ngoại trồng cách đây gần 200 năm. Theo lời ông, cây có tán rộng gần 100 m², nhưng cách đây hai năm đã đổ xuống sông do bờ bãi bị xói lở. Cây trám mất đi, mang theo một phần ký ức của gia đình ông.

Ông Nguyễn Văn Thế (thứ hai từ phải sang), thôn Vân Xuyên, xã Hoàng Vân giới thiệu về vườn trám đen của gia đình mình.

Câu chuyện đang dang dở thì tiếng quả rơi “lộp bộp” vang lên dưới gốc cây. “Trám rụng rồi, nhặt thôi”, ông Thế vừa nói vừa cười. Trên cao, anh Nguyễn Văn Nam điều khiển chiếc sào tre dài hơn chục mét, rung cành cho những chùm quả tím thẫm rơi xuống tấm bạt trải sẵn dưới tán cây. Với những cây quá cao, người thợ phải dùng dây thừng hỗ trợ để trèo lên thu hoạch.

Anh Nam làm nghề “đập trám” từ năm 17 tuổi. Nhiều năm gắn bó với nghề giúp anh có thể trèo lên những thân cây lớn, nhưng đây vẫn là công việc đòi hỏi sự can đảm, kỹ năng và đặc biệt là thận trọng. “Chỉ bất cẩn một chút là ngã xuống đất từ độ cao hơn chục mét”, anh Nam nói. Bởi vậy, từng bước chân, từng chỗ bám trên cây đều phải được tính toán cẩn thận.

Anh Nguyễn Văn Nam, thôn Vân Xuyên, xã Hoàng Vân phải sử dụng đến dây thừng để trèo cây thu hoạch trám.

Cây trám ở đây thân cao, phân cành ở vị trí cao, tán rộng nhưng cành giòn, dễ gãy. Quả thường nằm khuất trong tán lá, tập trung ở đầu cành nên người không có kinh nghiệm khó thu hoạch. Hiện cả xã chỉ còn vài người chuyên làm nghề “đập trám”.

Thu hoạch trám cũng phải đúng thời điểm. Quả còn non có vị chát; để quá già lại dễ dính nhựa, mất độ dẻo thơm. Chỉ những quả vừa “già tới” mới có hương vị ngon nhất. Qua mỗi mùa thu hoạch, kỹ năng trèo cây, điều khiển sào và kinh nghiệm chọn độ chín của quả vẫn được những người thợ như anh Nam gìn giữ.

Người làm nghề "đập trám" cũng đối mặt với không ít hiểm nguy từ trên cao.

Trám đen được trồng ở nhiều nơi, nhưng người dân Hoàng Vân cho rằng cây trám sinh trưởng trên những soi bãi được phù sa sông Cầu bồi đắp cho quả có hương vị riêng. Hiện toàn xã có khoảng 3 nghìn cây trám đen, trong đó khoảng 350 cây từ 100 năm tuổi trở lên, tập trung nhiều ở thôn Vân Xuyên và Lạc Yên.

Quả trám chín có màu tím thẫm, bên ngoài phủ một lớp phấn trắng; cùi dày, mềm, béo bùi và có hương thơm đặc trưng. Vì thế, người dân nơi đây thường gọi trám đen là “lộc trời”. Bà Hoàng Thị Huệ, gần 70 tuổi, ở thôn Vân Xuyên, vừa vân vê quả trám vừa cười: “Cái hay của trám đen là không cần phải cao lương mỹ vị, chỉ cần nấu đúng cách, làm đúng ‘điệu’ là món ăn nào cũng đậm đà, quyến rũ”.

Cây trám đen cổ thụ hơn 100 năm tuổi ở thôn Vân Xuyên, xã Hoàng Vân.

Người dân Hoàng Vân chế biến trám thành nhiều món ăn như kho thịt, kho cá, nhồi thịt, xôi trám, cháo trám, trám muối, trám ngâm, ô mai… Đặc sắc nhất là nham trám, món ăn kết hợp trám đen với cá chép, thịt ba chỉ, khế chua, vừng, lạc và các loại rau gia vị, tạo nên vị béo bùi, thơm đậm.

Năm nay, tỷ lệ đậu quả thấp hơn năm trước, sản lượng trám toàn xã ước đạt khoảng 20 tấn. Dù vậy, một số vườn ở thôn Vân Xuyên vẫn cho sản lượng khá; có cây đạt từ 1 đến 2 tạ quả, như vườn của các ông Nguyễn Văn Công, Nguyễn Văn Độ, Nguyễn Văn Khải...

Thu hoạch trám đen ở xã Hoàng Vân.

Đến mùa thu hoạch, người mua và thương lái tìm về tận vườn thu gom. Tổng giá trị trám đen của toàn xã năm nay ước đạt khoảng 3,4 tỷ đồng, đem lại nguồn thu đáng kể cho nhiều gia đình. Phần lớn cây trám đã được các thế hệ trong gia đình gìn giữ, chăm sóc qua nhiều năm. Bảo vệ những vườn trám cổ vì thế cũng là giữ gìn một sản vật đặc trưng và một phần ký ức của làng quê.

Cùng với những vườn trám cổ, Hoàng Vân còn là vùng đất giàu truyền thống cách mạng, từng thuộc An toàn khu II của Trung ương Đảng và Xứ ủy Bắc Kỳ trong thời kỳ tiền khởi nghĩa. Trên địa bàn xã hiện có 6 trong tổng số 8 điểm thuộc Di tích quốc gia đặc biệt An toàn khu II Hiệp Hòa.

Những điểm di tích nằm trong không gian làng quê, giữa đình, đền và những ngôi nhà dân gần các vườn trám cổ. Đây là những nơi lưu dấu hoạt động cách mạng, đồng thời là địa chỉ giáo dục truyền thống, giúp thế hệ trẻ hiểu thêm về lòng yêu nước, sự đùm bọc, che chở của Nhân dân đối với cán bộ cách mạng trong những năm tháng đấu tranh giành độc lập.

Những vườn trám cổ, hệ thống di tích An toàn khu II, cảnh quan ven sông Cầu và nét ẩm thực riêng là nguồn tài nguyên để Hoàng Vân phát triển du lịch cộng đồng. Đến đây, du khách có thể tham quan các điểm di tích, tìm hiểu những câu chuyện về vùng quê cách mạng; khám phá vườn trám, quan sát hoạt động thu hoạch và thưởng thức các món ăn chế biến từ loại quả này.

Hướng đi đó phù hợp với Đề án số 17-ĐA/TU ngày 28/7/2026 của Ban Thường vụ Tỉnh ủy về tổng thể phát triển du lịch tỉnh Bắc Ninh giai đoạn 2026–2030. Trên cơ sở tiềm năng, lợi thế của địa phương, Hoàng Vân định hướng phát triển du lịch lịch sử, cách mạng, di sản; văn hóa, tâm linh, lễ hội; du lịch cộng đồng và trải nghiệm nông nghiệp, nông thôn.

Di tích lịch sử đền Soi, thôn Vân Xuyên, xã Hoàng Vân - nơi Trung ương Đảng mở nhiều lớp huấn luyện quân sự cho cán bộ các tỉnh về phương pháp khởi nghĩa giành chính quyền trong Cách mạng Tháng Tám năm 1945.

Theo dự thảo kế hoạch phát triển du lịch của xã, địa phương sẽ khảo sát 23 thôn, lựa chọn những nơi có cảnh quan, đời sống văn hóa và sản phẩm nông nghiệp phù hợp để nghiên cứu xây dựng mô hình du lịch cộng đồng. Người dân được khuyến khích tham gia cung cấp các món ăn, nông sản, quà lưu niệm và tổ chức hoạt động trải nghiệm đời sống nông thôn.

Phó Chủ tịch UBND xã Hoàng Vân Nguyễn Ngọc Phương cho biết, địa phương xác định phát triển du lịch cộng đồng phải gắn với xây dựng cảnh quan nông thôn sáng - xanh - sạch - đẹp, bảo vệ môi trường, giữ gìn kiến trúc, không gian làng quê và các giá trị văn hóa truyền thống. Trước mắt, xã ưu tiên xây dựng mô hình quy mô phù hợp, lấy cộng đồng và sản phẩm bản địa làm trung tâm; không phát triển cơ sở lưu trú hoặc công trình dịch vụ lớn khi chưa có quy hoạch, điều kiện và nhu cầu thực tế.

Nham trám là món ăn đặc sản nổi tiếng của xã Hoàng Vân với sự kết hợp tinh tế giữa vị bùi béo của quả trám đen om, vị ngọt thơm của thịt ba chỉ nướng và cá nướng, cùng nhiều loại rau thơm, vừng và lạc rang.

Đến năm 2030, Hoàng Vân phấn đấu hình thành ít nhất một mô hình hoặc điểm du lịch cộng đồng, trải nghiệm nông nghiệp, nông thôn có sản phẩm cụ thể, có khả năng đón khách và từng bước kết nối với các tuyến du lịch trong khu vực.

Trong mô hình ấy, cây trám đen có thể trở thành sản phẩm đặc trưng. Vườn trám tạo không gian sinh thái; mùa thu hoạch đem lại trải nghiệm; quả trám và các món ăn từ trám có thể phát triển thành sản phẩm ẩm thực, quà tặng. Kết hợp với hệ thống di tích An toàn khu II, những trải nghiệm này sẽ giúp du khách hiểu hơn về lịch sử, văn hóa và đời sống của người dân Hoàng Vân.

Sản phẩm trám đen muối xã Hoàng Vân đạt chứng nhận OCOP 3 sao, được nhiều người ưa chuộng.

Để hình thành sản phẩm du lịch, địa phương còn phải khắc phục những hạn chế về hạ tầng. Ông Ngô Văn Điệp, Phó Trưởng thôn Vân Xuyên mong muốn các tuyến đường giao thông được đầu tư, mở rộng, hệ thống chiếu sáng được hoàn thiện, tạo thuận lợi cho người dân và du khách.

Câu chuyện cây trám gần 200 năm tuổi bị đổ xuống sông do xói lở cũng đặt ra yêu cầu bảo vệ những vườn trám cổ trước tác động của thiên nhiên. Cùng với đầu tư hạ tầng, địa phương cần quan tâm giữ gìn cảnh quan, chăm sóc vườn cây, bảo đảm an toàn trong thu hoạch và tránh để hoạt động du lịch làm ảnh hưởng đến không gian làng quê.

Vườn trám đen cổ thụ ở bãi soi ven sông Cầu, xã Hoàng Vân.

Cây trám đen ở gần đền Soi, thôn Vân Xuyên, xã Hoàng Vân có thân to 2 người ôm không xuể, tuổi đời hàng trăm năm.

Người dân phải được tham gia và hưởng lợi từ quá trình phát triển du lịch. Chủ vườn có thể giới thiệu câu chuyện về những cây trám cổ; người cao tuổi kể chuyện quê hương cách mạng; những người có kinh nghiệm hướng dẫn chế biến nham trám; lớp trẻ quảng bá sản vật và điểm đến trên các nền tảng số.

Mùa trám chỉ kéo dài một thời gian trong năm, nhưng những vườn cây cổ, hệ thống di tích và đời sống làng quê hiện hữu quanh năm. Gìn giữ được những giá trị ấy, đồng thời xây dựng sản phẩm cụ thể và mang lại lợi ích cho cộng đồng, Hoàng Vân mới có thể biến tiềm năng thành một điểm du lịch có sức sống.