Lưu dấu ngàn năm

Về miền ký ức

Quang cảnh di tích Mái đá làng Vành, xã Yên Phú.

Hành trình về Mái đá làng Vành, xã Yên Phú và Hang xóm Trại, xã Mường Vang, đưa chúng tôi trở về một miền ký ức xa xăm. Ở đó, thời gian dường như lắng lại trong từng lớp trầm tích, từng vỏ ốc, mảnh đá và dấu tích sinh hoạt của người nguyên thủy.

Mái đá làng Vành nằm ở cực tây dãy núi Đá Trắng, cao 64m so với mực nước biển. Di tích có cửa rộng tới 30m, sâu 18m, vòm trần cao 10m. Đây là địa điểm được nhà khảo cổ học người Pháp M. Colani phát hiện, khai quật từ năm 1929.

Bước vào mái đá, dưới chân chúng tôi là những lớp vỏ ốc suối, ốc ruộng, ốc núi nằm ken dày. Những dấu tích tưởng như nhỏ bé ấy kể lại câu chuyện cho thế hệ mai sau về cuộc sống của cư dân nguyên thủy – những con người từng dựa vào núi rừng, khe suối để tồn tại và phát triển.

Trong lòng mái đá vẫn còn tầng văn hóa nguyên thủy dày khoảng 3,7m, chứa đựng hệ thống hiện vật phong phú gồm công cụ đá, xương, gốm và nhiều dấu tích khảo cổ khác. Những hố khai quật được bảo tồn tại chỗ, trở thành “chứng nhân” cho các công trình nghiên cứu về một giai đoạn quan trọng trong lịch sử tiến hóa của con người.

Điều đặc biệt, giữa những lớp trầm tích cổ xưa, hệ sinh thái rừng nơi đây vẫn được gìn giữ khá nguyên vẹn. Những đàn khỉ vàng quý hiếm vẫn sinh sống, tạo nên sự giao hòa giữa thiên nhiên hoang sơ và di sản tiền sử.

Di tích Hang xóm Trại, xã Mường Vang được đầu tư tôn tạo.

Tiếp tục hành trình về Hang xóm Trại, con đường nhỏ uốn lượn ven sườn núi đưa chúng tôi đến sườn phía đông núi Khụ Trại, nơi hang nằm bên dòng suối Lạn.

Hang có cửa rộng khoảng 8m, cao 10m, ăn sâu hơn 13m. Không gian bên trong sáng và thoáng, thuận lợi cho cư dân tiền sử cư trú. Trên những vách đá, các lớp vỏ ốc vẫn còn in dấu. Dấu tích bếp lửa với tầng than tro được phục dựng, giúp khách tham quan phần nào hình dung đời sống của con người cách đây hàng vạn năm.

Hang xóm Trại có tầng văn hóa dày khoảng 3m, chứa khối lượng trầm tích lớn cùng hàng loạt dấu tích khảo cổ. Đặc biệt, kho mẫu hạt quả nguyên thủy được bảo tồn tại chỗ là phát hiện độc đáo, được đánh giá là duy nhất ở Việt Nam.

Không chỉ là nơi cư trú lâu dài, Hang xóm Trại còn là không gian chế tác công cụ của cư dân tiền sử. Những phát hiện tại đây góp phần quan trọng vào việc nghiên cứu nguồn gốc, đặc trưng và quá trình phát triển của Văn hóa Hòa Bình, một nền văn hóa khảo cổ đã được biết đến rộng rãi trên thế giới.

Đánh thức giá trị di sản đặc biệt quốc gia

Những vỏ ốc xếp tầng dày - dấu tích nơi người nguyên thủy sinh sống.

Bếp lửa và cảnh sinh hoạt của con người thời Văn hóa Hòa Bình được phục dựng.

Qua nhiều thập kỷ nghiên cứu, những giá trị đặc biệt của Mái đá làng Vành và Hang xóm Trại đã được giới khoa học trong nước và quốc tế ghi nhận. Hang xóm Trại có niên đại trên 20.000 năm, là di tích tiêu biểu cho giai đoạn Hòa Bình giữa, đồng thời sở hữu hệ thống di vật phong phú về công cụ đá. Mái đá làng Vành là nguồn tư liệu gốc quý giá về quá trình phát triển kỹ nghệ đồ đá, công cụ xương và di cốt người cổ.

Với những giá trị nổi bật, minh chứng cho sự phát triển của văn hoá cổ xưa, ngày 18/7/2024, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 694/QĐ-TTg xếp hạng Hang xóm Trại và Mái đá làng Vành là Di tích khảo cổ quốc gia đặc biệt. Đây là dấu mốc quan trọng, khẳng định vị thế của hai di tích trong hệ thống di sản văn hóa, lịch sử của đất nước.

Tiếp nối dấu mốc đó, ngày 19/11/2025, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 2531/QĐ-TTg phê duyệt Nhiệm vụ lập Quy hoạch bảo quản, tu bổ, phục hồi Di tích khảo cổ quốc gia đặc biệt Hang xóm Trại và Mái đá làng Vành, tỉnh Phú Thọ.

Quy hoạch có phạm vi nghiên cứu khoảng 58.746,19ha thuộc 8 xã: Ngọc Sơn, Quyết Thắng, Thượng Cốc, Lạc Sơn, Đại Đồng, Yên Phú, Mường Vang và Nhân Nghĩa; quy mô lập quy hoạch trực tiếp khoảng 7,213ha.

Đây được kỳ vọng là cơ sở quan trọng để bảo tồn lâu dài, đồng thời từng bước đánh thức giá trị của quần thể di tích. Xa hơn, nơi đây có thể trở thành trung tâm nghiên cứu Văn hóa Hòa Bình có tầm vóc quốc tế, kết hợp phát triển du lịch trải nghiệm, góp phần tạo sinh kế và động lực phát triển cho cộng đồng địa phương.

Trao đổi với chúng tôi, đồng chí Bùi Thị Hà - Phó Chủ tịch UBND xã Yên Phú cho biết, địa phương đang khẩn trương triển khai các bước xây dựng, mở rộng tuyến đường giao thông vào khu vực Mái đá làng Vành, tạo điều kiện thuận lợi hơn cho người dân, du khách và các nhà nghiên cứu tiếp cận di tích.

Tại xã Mường Vang, cấp ủy, chính quyền địa phương cũng đã tập trung nguồn lực xây dựng tuyến đường kết nối vào Hang xóm Trại; đồng thời tôn tạo, phục hồi mái đền thờ để phục vụ Nhân dân và du khách trong các dịp lễ hội truyền thống.

Những con đường đang mở, những không gian văn hóa được phục dựng và những lớp trầm tích được gìn giữ đang tạo nên nhịp cầu nối quá khứ với hiện tại.

Từ những mái đá, hang núi từng là nơi cư trú của người tiền sử, một sức sống mới đang được đánh thức. Nếu được bảo tồn đúng hướng, khai thác hợp lý và gắn với đời sống cộng đồng, Mái đá làng Vành và Hang xóm Trại không chỉ kể câu chuyện hàng vạn năm của người nguyên thủy, mà còn có thể trở thành nguồn lực cho phát triển kinh tế - xã hội, góp phần đưa giá trị Văn hóa Hòa Bình tiếp tục lan tỏa trên bản đồ di sản và du lịch Việt Nam.