Về làng Cựu ngắm biệt thự Pháp, nghe chuyện nghề may vang danh đất kinh kỳ
Đến làng Cựu, du khách không chỉ được khám phá một làng cổ hơn 500 năm tuổi với dấu ấn kiến trúc Pháp mà còn tìm hiểu về một thời vàng son của những người thợ may đất kinh kỳ.

Làng Cựu nổi danh với những ngôi biệt thự cổ pha lẫn kiến trúc Việt và Pháp được xây dựng từ những năm đầu thế kỷ XX. (Ảnh: Hà Anh/TTXVN phát)
Cách trung tâm Hà Nội khoảng 30km, làng Cựu (xã Chuyên Mỹ, thành phố Hà Nội) gây ấn tượng bởi những con ngõ nhỏ rêu phong, những ngôi biệt thự mang kiến trúc Việt-Pháp độc đáo và không gian làng quê Bắc Bộ bình yên.
Hơn cả một ngôi làng cổ, nơi đây còn lưu giữ câu chuyện về một thời hưng thịnh của nghề may, khi những người thợ tài hoa được mệnh danh là “đệ nhất Hà Thành”.
Ngôi làng cổ mang dáng dấp kiến trúc Âu-Á
Rời xa sự ồn ào, náo nhiệt của phố phường Hà Nội, men theo những con đường nhỏ giữa cánh đồng lúa xanh mướt, du khách sẽ bắt gặp làng Cựu - ngôi làng có lịch sử hơn 500 năm tuổi nằm nép mình bên dòng sông Nhuệ hiền hòa.
Bước qua cổng làng, một không gian cổ kính, trầm mặc hiện ra với những con ngõ nhỏ quanh co, những bức tường cũ bong tróc theo năm tháng và các ngôi nhà mang dấu ấn kiến trúc của một thời kỳ đã xa. Không khí nơi đây dường như chậm lại, đối lập với nhịp sống hối hả của đô thị hiện đại.
Làng Cựu còn được biết đến với tên gọi “làng Tây của Hà Nội,” bởi từng sở hữu hàng chục biệt thự có kiến trúc giao thoa giữa phương Đông và phương Tây. Theo tư liệu và lời kể của người dân địa phương, làng từng có 49 ngôi biệt thự được xây dựng trong khoảng năm 1920-1945, chủ yếu là nơi ở của những gia đình thợ may giàu có, nổi tiếng.

Trên cổng ngôi nhà của cụ cố Phó Du được xây dựng từ năm 1929, hình tượng con tôm đắp nổi tinh tế, với đôi càng khỏe như đang nâng niu bức đại tự bốn chữ “Nhập hiếu xuất đễ” với hàm ý vào nhà có hiếu với cha mẹ ra ngoài nhường nhịn anh em. (Ảnh: Hà Anh/TTXVN phát)
Trong số những công trình còn được lưu giữ, ngôi nhà của cụ Phó Du được xem là một trong những ngôi nhà cổ nhất còn tồn tại, gắn với ký ức về thời kỳ hưng thịnh của làng.
Điểm đặc biệt trong kiến trúc nhà cổ ở đây là sự kết hợp hài hòa giữa nếp nhà truyền thống Việt Nam với những chi tiết mang phong cách Pháp. Những ngôi nhà ba gian, cột gỗ lim, sân vườn trồng cau, giàn trầu xanh mát vẫn giữ nét thân thuộc của làng quê Bắc Bộ. Trong khi đó, hệ thống cột vòm cong, cửa sổ sắt trang trí hoa văn, mái nhà hình vòng cung lại gợi dáng dấp kiến trúc châu Âu.
Đáng chú ý, các họa tiết trang trí còn là sự kết hợp giữa hình tượng rồng, hoa sen, nghê truyền thống phương Đông với những đường nét hoa văn phương Tây. Sự giao thoa ấy tạo nên diện mạo riêng cho những ngôi biệt thự, vừa sang trọng, cầu kỳ, vừa mang đậm bản sắc văn hóa Việt.
Qua nhiều biến động lịch sử, những công trình từng nguy nga, lộng lẫy nay đã nhuốm màu thời gian. Mảng tường loang lổ, lớp rêu xanh phủ kín mái ngói, những cánh cửa cũ khép im lìm khiến nhiều ngôi nhà mang vẻ đẹp hoài cổ xen lẫn nét buồn man mác.
Dẫu không còn nguyên vẹn vẻ huy hoàng, các biệt thự vẫn là những chứng nhân của một giai đoạn phát triển đặc biệt, phản ánh sự thịnh vượng của một làng quê từng có những người thợ nổi danh khắp đất kinh kỳ.
Câu chuyện về những người thợ may “đệ nhất Hà Thành”
Nếu kiến trúc tạo nên diện mạo khác biệt thì nghề may chính là yếu tố làm nên tên tuổi và sự thịnh vượng của làng Cựu.
Theo những câu chuyện được người dân lưu truyền, đầu thế kỷ XX, làng Cựu vốn là vùng quê thuần nông nghèo khó, nhiều lần phải đối mặt với mất mùa, đói kém và hỏa hoạn. Bước ngoặt đến vào khoảng năm 1921, khi hai anh em Phúc Mỹ và Phúc Hưng rời quê lên Hà Nội học nghề may.

Những ngôi nhà cổ với mái nhà, cột vòm kiểu Gothic theo lối kiến trúc Phục Hưng phương Tây kết hợp hai hàng câu đối chữ Hán-Nôm, trên là tấm đại tự vòm cổng hoặc chạm trổ hình con nghê truyền thống của người Việt. (Ảnh: Hà Anh/TTXVN phát)
Nhờ đôi bàn tay khéo léo và sự nhạy bén với nghề, hai anh em nhanh chóng gây dựng được tiếng tăm trong lĩnh vực may vest, đầm phục vụ giới thượng lưu và những nhân vật có địa vị trong xã hội đương thời.
Sau khi có điều kiện kinh tế, họ trở về quê xây dựng những ngôi nhà khang trang, đồng thời truyền nghề, tạo cơ hội cho người dân trong làng học may và phát triển sinh kế.
Từ một vùng quê chủ yếu dựa vào đồng ruộng, làng Cựu dần trở thành nơi sản sinh nhiều thợ may tài hoa. Người làng đi khắp nơi lập nghiệp, mở hiệu may và phục vụ những khách hàng khó tính. Tay nghề khéo léo, sự chỉn chu trong từng đường kim mũi chỉ đã góp phần làm nên danh tiếng “thợ may đệ nhất Hà Thành” cho người dân nơi đây.
Sự phát triển của nghề may không chỉ mang lại cuộc sống sung túc cho nhiều gia đình mà còn làm thay đổi diện mạo kiến trúc của cả ngôi làng. Những căn biệt thự bề thế lần lượt xuất hiện, tạo nên một không gian làng quê đặc biệt, nơi nếp sống truyền thống Việt Nam hòa quyện với phong cách kiến trúc phương Tây.
Ngày nay, nghề may không còn giữ vai trò chủ đạo trong đời sống kinh tế của người dân. Phần lớn các gia đình chuyển sang làm nông hoặc những công việc khác. Một số hộ vẫn duy trì nghề truyền thống, nhận may vest, gia công quần áo nhưng quy mô và thu nhập không còn như thời kỳ trước.
Dẫu vậy, câu chuyện về những người thợ may tài hoa vẫn là niềm tự hào của người dân làng Cựu, nhắc nhớ về một thời kỳ mà bàn tay và óc sáng tạo của con người đã làm nên sự đổi thay cho cả vùng quê.
Giữ hồn làng Bắc Bộ giữa những dấu tích thời gian
Không chỉ có những biệt thự mang kiến trúc Việt – Pháp, làng Cựu còn lưu giữ nhiều nét đặc trưng của cấu trúc làng truyền thống vùng đồng bằng Bắc Bộ.
Không gian làng được hình thành từ ba khu vực chính: không gian ngoài làng với những cánh đồng bao quanh; không gian vùng biên được nhận diện qua cổng làng, hệ thống ao; và không gian bên trong gồm khu dân cư, đường giao thông cùng các công trình sinh hoạt cộng đồng.
Cấu trúc giao thông của làng mang hình xương cá, với con đường chính đóng vai trò trục kết nối các khu vực. Từ trục đường này, những ngõ nhỏ tỏa ra các xóm, tạo nên mạng lưới giao thông đặc trưng của làng quê Bắc Bộ.
Dọc hai bên đường là những bức tường thấp, phía sau thấp thoáng các ngôi nhà một tầng cùng khuôn viên sân vườn. Nhiều ngôi nhà không mở cửa trực tiếp ra ngõ mà có khoảng sân phía trước, tạo nên không gian sống kín đáo, hài hòa với cảnh quan chung.
Cổng làng Cựu là một trong những điểm nhấn kiến trúc đáng chú ý. Công trình được thiết kế theo kiểu quyển thư, sơn màu vàng cổ kính, mái lợp ngói và có vọng gác phía trên. Hai bên cổng là hình tượng kỳ lân cùng tượng chó giữ làng, gợi nhắc nét văn hóa quen thuộc trong kiến trúc làng quê truyền thống.
Đi sâu vào bên trong, đình làng cùng cây đa cổ thụ và ao làng tạo nên một quần thể cảnh quan đậm chất Bắc Bộ. Khu vực mặt nước, đặc biệt là ao sen phía trước đình, không chỉ góp phần điều hòa vi khí hậu mà còn thể hiện quan niệm sống hài hòa với thiên nhiên và yếu tố phong thủy trong kiến trúc truyền thống.
Hình ảnh mái đình soi bóng bên ao, những tán cây cổ thụ tỏa bóng và khoảng sân rộng vẫn được gìn giữ, tạo nên không gian sinh hoạt cộng đồng thân thuộc.

Giếng làng là không gian đa chức năng, vừa là nơi họp chợ, vừa là không gian cộng đồng của dân làng. (Ảnh: Hà Anh/TTXVN phát)
Làng Cựu trước đây có hai giếng nước, một nằm giữa làng và một ở ngoài đồng. Theo thời gian, giếng ngoài đồng không còn, trong khi giếng giữa làng vẫn được lưu giữ. Miệng giếng rộng, bên trong có cầu thang dẫn xuống đáy, từng là nơi diễn ra các hoạt động họp chợ, trao đổi rau củ và gặp gỡ của người dân.
Cạnh giếng là cây bàng già, mỗi mùa thay lá lại phủ những chiếc lá vàng, đỏ xuống sân, tạo nên khung cảnh bình dị và giàu chất thơ. Những hình ảnh ấy không chỉ gợi nhớ về sinh hoạt thường ngày của cư dân xưa mà còn góp phần làm nên hồn cốt của ngôi làng.
Ngày nay, giữa những đổi thay của đời sống hiện đại, làng Cựu vẫn giữ được nhịp sống tương đối yên bình. Những cánh đồng, ngõ nhỏ, mái đình, giếng nước và các công trình kiến trúc cổ cùng tồn tại, tạo nên một không gian văn hóa đặc sắc.
Có thể nói, sức hấp dẫn của làng Cựu không chỉ nằm ở những biệt thự cổ mang dấu ấn kiến trúc Pháp hay câu chuyện về nghề may từng làm rạng danh người dân nơi đây. Giá trị của ngôi làng còn hiện diện trong cấu trúc không gian truyền thống, trong nếp sinh hoạt cộng đồng và những ký ức được lưu truyền qua nhiều thế hệ.
Đến làng Cựu, du khách không chỉ được khám phá một ngôi làng cổ hơn 500 năm tuổi mà còn có dịp ngược dòng thời gian, tìm hiểu về một thời vàng son của những người thợ may đất kinh kỳ. Những dấu tích còn lại, dù đã nhuốm màu thời gian, vẫn kể câu chuyện đầy tự hào về một vùng quê từng giàu có, thịnh vượng và mang diện mạo kiến trúc hiếm có giữa lòng đồng bằng Bắc Bộ.
