Về miền đất võ

Hơn hai thế kỷ đã trôi qua, dòng sông Côn vẫn miệt mài chảy qua những làng quê, những ngọn tháp Chăm vẫn đứng lặng giữa đất trời và trên mảnh đất từng sản sinh ra những người anh hùng áo vải cờ đào, tinh thần thượng võ đang tiếp tục được bồi đắp, trở thành niềm tự hào của thế hệ hôm nay.

Dấu ấn hào hùng

Từ trung tâm phường Quy Nhơn, chúng tôi ngược theo quốc lộ 19 để về xã Tây Sơn (tỉnh Gia Lai). Con đường dài gần 50 km đưa chúng tôi đi qua những cánh đồng đang vào vụ, qua dòng sông Côn trong xanh và những ngôi làng bình yên nép mình dưới chân núi, triền đồi. Dọc hành trình, những ngọn tháp Chăm cổ đôi lúc lại hiện ra như những chứng nhân lặng lẽ của thời gian. Rêu phong phủ kín những bức tường gạch cũ nhưng vẻ đẹp của kiến trúc hàng trăm năm tuổi vẫn khiến người ta không khỏi ngỡ ngàng. Mảnh đất này dường như được bồi đắp bởi nhiều lớp trầm tích văn hóa, từ dấu ấn Champa đến hào khí Tây Sơn.

Bảo tàng Quang Trung.

Dưới cái nắng như rót mật, Bảo tàng Quang Trung hiện ra sau vòm cây. Những tán cây cổ thụ tỏa bóng từ cổng vào đến các khuôn viên trong khu vực bảo tàng làm dịu đi cái nắng gió của miền Trung. Nơi đây mang đến cảm giác yên tĩnh như thể quá khứ vẫn đang được nâng niu, gìn giữ trong từng khoảng không gian, dưới từng gốc cây, nền đất...

Được biết, Bảo tàng Quang Trung được xây dựng từ năm 1978 và khánh thành vào năm 1979, đúng dịp kỷ niệm 200 năm chiến thắng Ngọc Hồi - Đống Đa. Điểm nhấn của quần thể di tích là đền thờ Tây Sơn tam kiệt, nơi tưởng nhớ ba anh em nhà Tây Sơn - Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ, Nguyễn Lữ cùng thân phụ, thân mẫu.

Trước khi bước tới điện thờ, điều làm du khách chú ý là cây me cổ thụ, cành lá sum suê che mát cả một góc sân. Tương truyền, dưới tán cây này, ba anh em nhà Tây Sơn từng luyện võ, nuôi chí lớn. Cây me cũng là nơi người dân bí mật thờ phụng ba người anh hùng và nghĩa quân Tây Sơn trong những năm tháng biến động của thời cuộc. Trải qua bao năm tháng, cây me vẫn xanh tốt như một nhân chứng lặng lẽ của thời gian, tạo nên sự kết nối kỳ diệu giữa quá khứ và hiện tại.

Bên cạnh đền thờ, một di tích cũng được nhiều người quan tâm, đó là giếng nước được ghép bằng đá ong. Theo các tài liệu ghi chép lại, đây là nguồn nước đã nuôi dưỡng ba anh em trưởng thành. Giếng có đường kính 0,9 m, trước đây xây bằng đá ong và không sâu như bây giờ. Sau này dân làng vét sâu thêm và xây thành giếng cao hơn mặt đất gần 1 m để làm giếng chung cho cả làng. Chúng tôi dừng chân bên giếng nước, múc lên những gầu nước mát lành, cảm giác như đang được trôi về tuổi thơ bên chiếc giếng khơi quê nhà. Trong khoảnh khắc ấy, khoảng cách của hơn 200 năm lịch sử dường như được thu ngắn lại, những câu chuyện tưởng như chỉ còn trong sách vở bỗng trở nên gần gũi hơn bao giờ hết.

Du khách tham quan khu vực trưng bày vũ khí thời Tây Sơn.

Nếu khu đền thờ mang đến những cảm xúc lắng đọng thì khu trưng bày hiện vật lại mở ra một không gian tái hiện sinh động giai đoạn Tây Sơn dựng nghiệp. Được biết hiện nay, Bảo tàng Quang Trung đang lưu giữ hơn 11 nghìn hiện vật có giá trị, bố trí khoa học ở 9 khu vực với những chủ đề khác nhau, giúp du khách dễ dàng tiếp cận những thông tin về phong trào Tây Sơn cũng như bối cảnh lịch sử cuối thế kỷ XVIII.

Chị Nguyễn Vân Hương, du khách đến từ Hà Nội chia sẻ: "Tôi từng đọc khá nhiều tài liệu về phong trào Tây Sơn nhưng khi trực tiếp đến tham quan bảo tàng, cảm xúc hoàn toàn khác. Đứng trước những hiện vật gắn với nghĩa quân Tây Sơn, tôi có cảm giác như mình đang được sống lại trong những năm tháng hào hùng của dân tộc".

Sau khi dâng hương, tham quan một vòng, điểm dừng chân của chúng tôi là khu biểu diễn võ thuật. Trình diễn trống trận và võ cổ truyền là một trong những hoạt động được bảo tàng duy trì từ nhiều năm nay. Tiếng trống trận dồn dập và những bài quyền mạnh mẽ không chỉ tái hiện khí thế của nghĩa quân năm xưa mà còn gợi mở cho chúng tôi câu chuyện về một di sản vẫn đang được gìn giữ trên mảnh đất này.

Mạch nguồn của tinh thần thượng võ

Võ cổ truyền Bình Định, đặc biệt là dòng võ Tây Sơn không chỉ là một môn võ thuật mà còn là biểu tượng văn hóa sâu sắc của vùng đất này. Được hình thành từ rất sớm và phát triển rực rỡ vào thế kỷ XVIII trong phong trào khởi nghĩa Tây Sơn, võ cổ truyền Bình Định là sự kết tinh của nhiều dòng võ khác nhau, phản ánh tinh thần thượng võ và lòng yêu nước của người dân nơi đây.

Biểu diễn võ thuật, thể hiện tinh thần thượng võ của vùng đất Tây Sơn.

Nói đến miền đất võ Tây Sơn, nhiều người thường nghĩ ngay đến vùng đất thuộc tỉnh Bình Định trước đây. Thế nhưng, theo các tài liệu lịch sử, Tây Sơn xưa thuộc phủ Quy Nhơn, trải dài ở cả hai phía của đèo An Khê, bao gồm một phần địa bàn của hai tỉnh Bình Định trước đây và tỉnh Gia Lai (cũ). Trong đó, vùng đất phía Đông với địa hình tương đối bằng phẳng được gọi là Tây Sơn hạ đạo, nơi gắn liền với tuổi thơ của ba anh em nhà Tây Sơn.

Còn vùng đất phía Tây, với địa hình hiểm trở, núi non trùng điệp, được gọi là Tây Sơn thượng đạo - nơi ba anh em lựa chọn để chiêu mộ nghĩa quân, phất cờ khởi nghĩa. Có lẽ cũng bởi vậy mà tinh thần thượng võ nơi đây chưa bao giờ bị giới hạn trong phạm vi của một địa phương. Từ những làng quê dưới chân núi đến những vùng đất phía bên kia đèo An Khê, truyền thống ấy vẫn được gìn giữ và trao truyền qua nhiều thế hệ, trở thành một phần không thể tách rời trong đời sống văn hóa của người dân.

Về miền đất võ, mỗi người không chỉ được chiêm ngưỡng những hiện vật quý giá hay khám phá một điểm đến du lịch hấp dẫn, quan trọng hơn, đó là hành trình tìm về cội nguồn, lắng nghe tiếng vọng của lịch sử và cảm nhận sâu sắc hơn giá trị của hòa bình hôm nay. Giữa nhịp sống hiện đại, tiếng trống trận năm xưa dường như vẫn còn vang vọng. Âm thanh ấy nhắc nhở mỗi người về trách nhiệm gìn giữ truyền thống, trân trọng lịch sử và viết tiếp những trang sử vẻ vang của dân tộc.

Trên hành trình tham quan, qua anh Nguyễn Tâm, hướng dẫn viên của đoàn, cũng là một người con đất võ, chúng tôi còn được biết thêm một câu chuyện khá lý thú dường như chẳng liên quan nhưng lại gắn bó chặt chẽ với “nghiệp” võ nơi đây, đó là nghề buôn trầu. Chuyện là trước đây, Bình Định (cũ) là vùng đất có truyền thống về nghề buôn hàng chuyến, trong đó trầu là một trong những món hàng rất được ưa chuộng. Những chuyến đi dài qua nhiều cung đường hiểm trở đã khiến việc luyện võ trở thành một nhu cầu thiết yếu để tự vệ và bảo vệ hàng hóa của người dân. Nối tiếp truyền thống của ông nội và cha, anh Hai Nhạc (tức Nguyễn Nhạc) cũng theo nghề buôn trầu. Chính vì giỏi võ nghệ và có chí, ông đã tập hợp được một đội quân tài giỏi để vùng lên khởi nghĩa dưới ngọn cờ Tây Sơn.

Hiện nay, trên địa bàn tỉnh Gia Lai có hàng trăm võ đường và câu lạc bộ võ cổ truyền. Các lò võ nổi tiếng hiện nay không chỉ tập trung ở xã Tây Sơn mà trải dài đến các xã, phường khác như Bình Định, An Nhơn Đông, An Nhơn Tây, Tuy Phước, Tuy Phước Đông, Tuy Phước Tây, An Khê, Đak Pơ... Các lò võ này thừa hưởng những tinh hoa võ học từ thời Tây Sơn, được truyền từ đời nọ sang đời kia theo lối cha truyền con nối và đã sản sinh ra rất nhiều bậc kỳ tài trong giới võ học. Nhiều giải võ thuật nổi tiếng trong nước và quốc tế cũng được tổ chức tại đây. Được biết, tỉnh Gia Lai đang tập trung hoàn thiện hồ sơ đề cử UNESCO ghi danh “Võ cổ truyền Bình Định” vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

Về với miền đất võ, mỗi người không chỉ được chiêm ngưỡng những hiện vật quý giá hay khám phá một điểm đến du lịch hấp dẫn. Quan trọng hơn, đó là hành trình tìm về cội nguồn, lắng nghe tiếng vọng của lịch sử và cảm nhận sâu sắc hơn giá trị của hòa bình hôm nay. Giữa nhịp sống hiện đại, tiếng trống trận năm xưa dường như vẫn còn vang vọng. Âm thanh ấy nhắc nhở mỗi người về trách nhiệm gìn giữ truyền thống, trân trọng lịch sử và viết tiếp những trang sử vẻ vang của dân tộc.