VEFTA: Cơ hội mở cửa, thách thức từ những rào cản cho các doanh nghiệp

Hội thảo “Hiệp định thương mại tự do Việt Nam-EFTA (VEFTA) do VCCI tổ chức ngày 11/11, tại Hà Nội. (Ảnh: MINH DŨNG)

Ngày 11/11, tại Hà Nội, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) tổ chức hội thảo “Hiệp định thương mại tự do Việt Nam-EFTA (VEFTA): Cơ hội và thách thức đối với doanh nghiệp Việt Nam”, nhằm cập nhật những cam kết của Hiệp định và trao đổi giải pháp giúp doanh nghiệp chuẩn bị khai thác thị trường.

Tại hội thảo, các chuyên gia, cơ quan quản lý và đại diện cộng đồng doanh nghiệp đã phân tích những cam kết quan trọng của Hiệp định, đồng thời khuyến nghị doanh nghiệp chủ động chuẩn bị ngay từ giai đoạn này để khai thác hiệu quả cơ hội thị trường.

Mở thêm dư địa xuất khẩu tại thị trường giàu sức mua

Ngày 18/10 vừa qua, sau 14 năm đàm phán với 21 phiên chính thức, Việt Nam và Hiệp hội Mậu dịch tự do châu Âu (EFTA) đã ký kết VEFTA. Hiệp định được kỳ vọng tạo thêm động lực thúc đẩy quan hệ thương mại, đầu tư giữa Việt Nam với bốn nước thành viên EFTA gồm: Thụy Sĩ, Na Uy, Iceland và Liechtenstein.

Theo số liệu được VCCI công bố tại hội thảo, năm 2025, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu giữa Việt Nam và EFTA đạt hơn 1,92 tỷ USD, tăng 28,7% so với năm trước. Trong đó, xuất khẩu của Việt Nam đạt khoảng 405,1 triệu USD, nhập khẩu hơn 1,51 tỷ USD. Quy mô thương mại còn tương đối khiêm tốn so với tiềm năng của các thị trường này cho thấy dư địa mở rộng hợp tác vẫn đáng kể.

Phó Tổng Thư ký, kiêm Trưởng Ban Pháp chế VCCI Đậu Anh Tuấn phát biểu ý kiến tại hội thảo. (Ảnh: MINH DŨNG)

Phát biểu ý kiến tại hội thảo, Phó Tổng Thư ký, kiêm Trưởng Ban Pháp chế VCCI Đậu Anh Tuấn cho rằng, VEFTA tạo thêm khuôn khổ hợp tác ổn định, minh bạch và có khả năng dự báo trong bối cảnh môi trường kinh tế quốc tế nhiều biến động. Vấn đề quan trọng sau khi Hiệp định được ký kết là doanh nghiệp Việt Nam sẽ làm gì để chuyển những cam kết đó thành cơ hội kinh doanh thực chất.

Theo đại diện Vụ Phát triển thị trường nước ngoài và Thương mại đa biên (Bộ Công thương) Nguyễn Sơn Trà, các nước thành viên EFTA có mức thu nhập bình quân đầu người thuộc nhóm cao nhất thế giới, chính sách thương mại tương đối mở và mạng lưới hiệp định thương mại tự do rộng. Cơ cấu thương mại giữa hai bên có tính bổ trợ khi Việt Nam có thế mạnh sản xuất, chế biến, trong khi EFTA nổi bật về công nghệ, máy móc, dược phẩm, tài chính và năng lượng.

Tuy nhiên, EFTA không phải liên minh thuế quan, do đó doanh nghiệp cần nghiên cứu riêng biểu thuế, điều kiện nhập khẩu và nhu cầu tiêu dùng của từng thị trường. Thụy Sĩ và Na Uy có quy mô thị trường lớn hơn; Iceland và Liechtenstein phù hợp với những sản phẩm chuyên biệt, chất lượng cao và phân khúc ngách. Riêng Thụy Sĩ và Liechtenstein sử dụng chung biểu thuế nhập khẩu.

Ngoài thương mại hàng hóa, VEFTA còn điều chỉnh các lĩnh vực dịch vụ, đầu tư, sở hữu trí tuệ, mua sắm Chính phủ và phát triển bền vững. Hiệp định được kỳ vọng mở thêm cơ hội thu hút đầu tư chất lượng cao, chuyển giao công nghệ trong các lĩnh vực năng lượng tái tạo, công nghệ sạch, dược phẩm và sản xuất tiên tiến.

Một trong những nội dung đáng chú ý của VEFTA là cam kết mở cửa thị trường thông qua cắt giảm thuế quan. Các nước thuộc EFTA cam kết xóa bỏ hơn 90% số dòng thuế ngay khi Hiệp định có hiệu lực, tương ứng khoảng 99,5% kim ngạch nhập khẩu từ Việt Nam.

Toàn bộ hàng công nghiệp, trong đó có thủy sản, dệt may, điện tử, sắt thép, nhựa và cao-su, được đưa về thuế suất 0% ngay khi Hiệp định có hiệu lực. Nhiều mặt hàng nông sản có thế mạnh của Việt Nam như cà-phê, gạo, mật ong, rau quả cũng được hưởng các cam kết mở cửa đáng kể.

Chuyển các cam kết thành đơn hàng

Mức độ mở cửa thuế quan giữa các thành viên EFTA có sự khác biệt. Thụy Sĩ và Liechtenstein xóa bỏ thuế ngay khoảng 85% số dòng thuế; Na Uy hơn 90,7%; Iceland hơn 94%. Đối với nông sản, tỷ lệ xóa thuế ngay lần lượt khoảng 40%, 53% và 74% tại các nhóm thị trường nêu trên. Điều này đòi hỏi doanh nghiệp phải xác định đúng thị trường mục tiêu và nghiên cứu cụ thể cam kết dành cho sản phẩm của mình.

Ở chiều ngược lại, Việt Nam cam kết tự do hóa 86,7% số dòng thuế nhập khẩu từ các nước thuộc EFTA, tương đương 100% kim ngạch nhập khẩu. Trong đó, 38,56% số dòng thuế được xóa bỏ ngay. Một số mặt hàng như thủy sản, dược phẩm, máy móc, thiết bị điện có lộ trình tối đa 10 năm; phần lớn dụng cụ, thiết bị quang học, đo lường và y tế được xóa bỏ thuế ngay.

Những cam kết này không chỉ tạo thuận lợi cho xuất khẩu mà còn mở cơ hội để doanh nghiệp Việt Nam tiếp cận nguồn nguyên liệu, máy móc và công nghệ chất lượng cao từ EFTA, qua đó cải thiện năng lực sản xuất và sức cạnh tranh.

Dù vậy, ưu đãi thuế quan không tự động chuyển thành lợi thế. Kinh nghiệm thực thi các hiệp định thương mại tự do trước đây cho thấy quy tắc xuất xứ vẫn là một trong những rào cản lớn.

Toàn cảnh hội thảo “Hiệp định thương mại tự do Việt Nam-EFTA (VEFTA) do VCCI tổ chức ngày 11/11, tại Hà Nội. (Ảnh: MINH DŨNG)

Khảo sát của VCCI về thực thi Hiệp định Thương mại tự do giữa Việt Nam và Liên minh châu Âu (EVFTA) năm 2022 cho thấy, 33,33% doanh nghiệp không tận dụng được ưu đãi do không đáp ứng quy tắc xuất xứ; 31,28% cho biết thuế tối huệ quốc (MFN) tương đương hoặc có lợi hơn; 19,49% gặp khó khăn do đối tác không nâng cấp chứng từ và 15,38% không biết có ưu đãi từ hiệp định.

Với VEFTA, cơ chế cộng gộp xuất xứ đối với hàng hóa phi nông nghiệp có nguyên liệu từ ASEAN và Liên minh châu Âu (EU) tạo thêm sự linh hoạt trong lựa chọn nguồn cung. Tuy nhiên, doanh nghiệp phải hiểu rõ điều kiện áp dụng, tổ chức hệ thống lưu trữ hồ sơ và chứng từ để chứng minh xuất xứ hàng hóa khi cần thiết.

Bên cạnh đó, các yêu cầu về chất lượng, an toàn sản phẩm, truy xuất nguồn gốc, môi trường và trách nhiệm xã hội cũng là những rào cản không thể xem nhẹ. Các cam kết về hàng rào kỹ thuật (TBT), vệ sinh và kiểm dịch động thực vật (SPS) tạo khuôn khổ hợp tác giữa các bên, nhưng không miễn trừ doanh nghiệp khỏi những quy định của nước nhập khẩu.

Để triển khai các cam kết thuế quan, Bộ Tài chính đang xây dựng dự thảo nghị định về biểu thuế nhập khẩu ưu đãi đặc biệt thực hiện VEFTA. Theo định hướng, hàng hóa nhập khẩu muốn được hưởng ưu đãi phải đáp ứng điều kiện về xuất xứ, vận chuyển trực tiếp và chứng từ chứng nhận xuất xứ theo quy định.

Do VEFTA mới được ký kết, các ưu đãi thuế quan chưa thể coi là đã chính thức áp dụng; doanh nghiệp cần theo dõi quá trình phê chuẩn, thời điểm Hiệp định có hiệu lực và các văn bản hướng dẫn thực thi.

VCCI cho biết, đơn vị sẽ tiếp tục cung cấp thông tin, tổ chức đối thoại, kết nối doanh nghiệp với cơ quan quản lý và đối tác, đồng thời tổng hợp kiến nghị nhằm tháo gỡ những vướng mắc trong quá trình thực thi Hiệp định.