Vị ngọt sau cuộc 'đại phẫu' tư duy của chuỗi giá trị sữa bò bạc tỷ miền Tây

Từ điểm thu gom sữa bò nhỏ lẻ của nông dân, HTX EverGrowth Sóc Trăng (nay thuộc TP. Cần Thơ) đã “lột xác” để hình thành chuỗi giá trị khép kín, vươn lên thành mô hình HTX sữa bò tiêu biểu mang lại sinh kế ổn định cho hàng nghìn hộ chăn nuôi vùng Đồng bằng sông Cửu Long.

Khởi đầu từ những mảnh ghép rời rạc

HTX EverGrowth được thành lập năm 2004 với sự hỗ trợ của dự án do Cơ quan phát triển quốc tế Canada (CIDA) tài trợ, trong bối cảnh người dân địa phương vốn quen với chăn nuôi gia súc lấy thịt theo tập quán cũ.

Thời điểm đó, HTX chỉ có 171 thành viên với chưa đến 500 con bò sữa; sản lượng thấp, chất lượng chưa đồng đều, đầu ra bấp bênh và phụ thuộc hoàn toàn vào thương lái, doanh nghiệp thu mua.

Chuyển sang chăn nuôi bò sữa theo mô hình nông hộ là một thử thách lớn. Mỗi hộ phải tự lo từ con giống, thức ăn, kỹ thuật đến đầu ra sản phẩm. Những ngày đầu, nhiều thành viên HTX không tránh khỏi bỡ ngỡ khi lần đầu tiếp cận một phương thức chăn nuôi hoàn toàn mới.

Giá sữa nguyên liệu bán ra theo thị trường thấp trong khi giá thức ăn gia súc càng ngày càng tăng, chỉ những hộ duy trì đàn 5–6 con bò/hộ mới có lãi; các hộ nuôi 1–2 con/hộ hầu như thu nhập không đáng kể.

Các hộ nông dân liên kết tập trung ở điểm thu mua sữa của HTX.

Trước khi thay đổi cách làm, HTX chủ yếu làm trung gian thu mua, chưa tham gia sâu vào quy trình chăn nuôi, càng chưa tính tới chế biến hay tư duy xây dựng thương hiệu. Giá trị gia tăng của sữa bò vì thế hầu như nằm ngoài tầm với của người nông dân.

Ông An cho biết, “HTX đã trải qua vài giai đoạn khó khăn, có thời điểm điêu đứng khi sữa bột ngoại nhập dư thừa tràn vào thị trường, kéo giá thu mua sữa nguyên liệu xuống thấp, thậm chí dưới giá thành.”

Thị trường sữa nguyên liệu lại thường xuyên biến động, thậm chí có lúc giá sữa xuống dưới mức trung bình khiến người chăn nuôi bán sữa không có lãi. Trước áp lực đó, không ít hộ chán nản, tính chuyện bán bò, bỏ nghề hoặc tách ra tìm đầu mối tiêu thụ riêng.

Có thời điểm, dịch Covid-19 khiến việc đưa sữa về điểm tập kết – nơi thường tiếp nhận khoảng 1,2 tấn/ngày bị gián đoạn, nhiều hộ phải đổ bỏ sữa.

Khó khăn chồng chất khó khăn, thành viên HTX bị gian thương dụ dỗ, "Anh em kỹ sư chúng tôi phải thay nhau canh chừng, cứ thấy xe bò thương lái vào HTX chở bò đi là chặn để giữ bò lại. Không giữ bò lại trước "bánh vẽ" của thương lái, họ sẽ vì cái lợi trước mắt mà bỏ cả sinh kế lâu dài", ông An tâm sự.

Thực tế đó buộc EverGrowth phải đặt lại bài toán phát triển: nếu tiếp tục chỉ bán sữa nguyên liệu, HTX sẽ mãi ở đáy chuỗi giá trị, còn mọi biến động thị trường sẽ luôn dồn mọi rủi ro về phía người chăn nuôi.

Đưa sữa bò ra khỏi “đáy chuỗi”

Nhận diện sớm áp lực chi phí và nhu cầu hình thành chuỗi giá trị bền vững, năm 2016, HTX đầu tư 5 tỷ đồng xây dựng nhà máy chế biến thức ăn gia súc với công suất 40–50 tấn/ngày. Mục tiêu là chủ động đầu vào cho các hộ nuôi bò sữa trong HTX, giúp giá thức ăn thấp hơn thị trường từ 10–20%.

Dù vậy, vào thời điểm đó, giá thức ăn gia súc đã lên tới gần 10.000 đồng/kg, chiếm phần lớn giá thành sữa tươi nguyên liệu. Với định mức 400g thức ăn cho thành phẩm 1kg sữa, cộng thêm chi phí vật tư, giá thành sữa đã vượt 10.000 đồng/kg.

Sau gần 15 năm dò dẫm và tích lũy, đến năm 2019, HTX mới thực sự chạm tới mắt xích còn thiếu khi đưa nhà máy chế biến sữa tươi 100% tại Khu công nghiệp An Nghiệp (Cần Thơ) vào vận hành, hoàn thiện dần chuỗi giá trị khép kín mang thương hiệu Evermilk.

Dây chuyền chế biến sữa giúp HTX thoát khỏi thế phụ thuộc vào sữa nguyên liệu.

Nhà máy được xây dựng trên diện tích 1ha (sau đó đã có kế hoạch mở rộng lên 2ha), lắp đặt dây chuyền công nghệ châu Âu, công suất 80 tấn sữa/ngày, với tổng vốn đầu tư 12 triệu USD.

Chủ đầu tư là hơn 2.300 hộ chăn nuôi bò sữa và các cổ đông của nhãn hàng sữa Evermilk thuộc HTX. Mỗi ngày, nhà máy tiếp nhận trên 20 tấn sữa nguyên liệu từ các hộ trong tỉnh, với giá thu mua ổn định, cao hơn thị trường từ 5–10%.

Với đường lối tư duy kinh doanh mới, công tác thu mua sữa được chú trọng tổ chức bài bản. HTX bố trí xe chuyên dụng thu gom sữa hằng ngày; mỗi hộ nuôi bò được cấp mã số riêng, toàn bộ thông tin về sản lượng, địa chỉ được ghi nhận tự động.

Sữa nguyên liệu được lấy mẫu kiểm tra, lưu trữ, và sau 15 ngày, tiền bán sữa được chuyển trực tiếp vào tài khoản ngân hàng đã đăng ký của các hộ chăn nuôi.

Đội kỹ thuật lấy mẫu kiểm tra từng bình sữa.

Từ khi nhà máy chế biến đi vào hoạt động, HTX đã hoàn thiện chuỗi sản xuất khép kín gồm cung cấp thức ăn – chăn nuôi – thu mua – chế biến – tiêu thụ, qua đó tạo giá trị gia tăng cho HTX và hàng nghìn hộ nông dân thành viên.

Cùng với đầu tư hạ tầng, HTX chú trọng xây dựng thương hiệu và nâng cao chất lượng sản xuất. Một đội ngũ cán bộ kỹ thuật được phân công trực tiếp hỗ trợ người nuôi bò, từ tập huấn kỹ thuật, phòng trị bệnh, tư vấn con giống, thiết kế chuồng trại, trồng cỏ, đến cung cấp dịch vụ thú y, gieo tinh và chăm sóc sinh sản cho đàn bò.

Đáng chú ý, các thành viên HTX được vay vốn với lãi suất 0%, hoàn trả dần thông qua tiền bán sữa. Một chính sách thể hiện sự "có tâm, có tầm" của ban lãnh đạo HTX với đồng bào bà con Khmer đang nỗ lực đưa đến những giọt sữa ngọt lành nhất.

Khay mẫu sữa lưu trữ.

Chị Nguyễn Thị Mỹ Nhân, một hộ liên kết với HTX, cho biết gia đình chị nuôi 5 con bò sữa, dành 2 công đất trồng cỏ. Mỗi con bò cho sản lượng 12–18 kg sữa/ngày, với giá bán gần 15.000 đồng/kg, ổn định hơn nhiều so với trước đây khi tiêu thụ qua các nhà máy bên ngoài.

Quy mô nhỏ, tư duy lớn

Khởi hành với số vốn chỉ hơn 170 triệu đồng, HTX EverGrowth từng là một mô hình nhỏ bé giữa vùng chăn nuôi manh mún. Sau hơn hai thập kỷ vận hành, HTX này đã tích lũy được nguồn lực lên tới hàng trăm tỷ đồng, trở thành một trong những HTX bò sữa có quy mô lớn của khu vực.

Sau mỗi kỳ quyết toán, 60% lợi nhuận được phân bổ trực tiếp cho thành viên – phần thưởng ngọt lành sau một năm cần mẫn cùng đàn bò và giọt sữa.

Phần còn lại, HTX dành cho phúc lợi, khuyến học và tái đầu tư, như cách giữ lại “hạt giống” cho mùa sau, để cái Tết đủ đầy hôm nay nối dài thành sự yên tâm trọn vẹn.

Sự lớn mạnh của EverGrowth thể hiện rõ qua quy mô thành viên và đàn bò. Có thời điểm, HTX thu hút trên 2.600 hộ tham gia, nâng tổng đàn bò lên khoảng 7.000 con.

Theo ông Lê Đức Thịnh, Cục trưởng Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn (Bộ NN&PTNT), EverGrowth là một trong những mô hình HTX nông nghiệp tiêu biểu, với trên 40% thành viên là hộ đồng bào Khmer - nhiều gia đình từ diện khó khăn đã từng bước thoát nghèo và ổn định sinh kế nhờ gắn bó với HTX.

Trong bối cảnh thị trường sữa cạnh tranh ngày càng gay gắt, HTX EverGrowth đã nghiệm ra được một "chân lý": quy mô nhỏ không phải là rào cản lớn nhất, mà tư duy cũ mới là điểm nghẽn.

Từ những mảnh ghép sản xuất rời rạc, EverGrowth kiên trì đi theo con đường chuỗi giá trị, đầu tư chế biến và xây dựng thương hiệu, để rồi từng bước nâng cao vị thế trên thị trường.

Đó là con đường nhiều thách thức, nhưng cũng là lối đi tất yếu để những giọt sữa quê nhà không chỉ đủ nuôi sống người nông dân, mà còn mang theo hy vọng về mùa xuân bền vững trên vùng đất Đồng bằng sông Cửu Long.

Vũ Hương