Vì sao Ấn Độ cần 'luật chơi' riêng cho AI trong viễn thông?

Dự thảo mang tên Hướng dẫn sử dụng trí tuệ nhân tạo có trách nhiệm trong mạng viễn thông và cung cấp dịch vụ viễn thông được TRAI công bố ngày 30/10/2026. Cơ quan quản lý mời các bên liên quan gửi ý kiến bằng văn bản trước ngày 27/11/2026, ưu tiên hình thức điện tử, tới ông Akhilesh Kumar Trivedi, cố vấn phụ trách mạng, phổ tần và cấp phép, qua địa chỉ advmn@trai.gov.in. TRAI cho biết sẽ công khai toàn bộ ý kiến đóng góp trên trang web trai.gov.in.

Do vẫn đang trong giai đoạn dự thảo, các quy định về sử dụng AI trong lĩnh vực viễn thông có thể tiếp tục được điều chỉnh sau khi kết thúc đợt tham vấn.

Ảnh minh họa

Viễn thông giữ vai trò mạch máu của hạ tầng số Ấn Độ

TRAI cho rằng cần quản lý việc ứng dụng AI trong viễn thông xuất phát từ vị trí đặc biệt của ngành trong hạ tầng số Ấn Độ. Theo dự thảo, viễn thông đảm nhiệm kết nối người dân, truyền tải dịch vụ công và các dịch vụ thiết yếu trên môi trường mạng, hỗ trợ hoạt động thương mại, đồng thời bảo đảm hạ tầng thông tin trọng yếu của quốc gia vận hành an toàn và ổn định. Vì vậy, mọi thay đổi trong cách vận hành mạng viễn thông đều có thể ảnh hưởng trực tiếp đến nhiều hoạt động kinh tế, xã hội và an ninh quốc gia.

Sự cố trên mạng viễn thông vì thế có thể gây ra những tác động vượt xa phạm vi kỹ thuật. Dự thảo nhấn mạnh viễn thông giữ vai trò thiết yếu đối với đời sống xã hội, hoạt động kinh tế, thương mại, an ninh quốc gia và công tác ứng phó khẩn cấp. Do đó, nếu hệ thống AI vận hành sai, hậu quả có thể lan rộng, ảnh hưởng đến nhiều lĩnh vực và hoạt động thiết yếu của xã hội.

Lý do thứ hai xuất phát từ chính đặc tính của công nghệ AI. TRAI nhận định việc ứng dụng AI vào mạng lưới và dịch vụ có thể giúp nhà mạng nâng cao hiệu quả vận hành. Tuy nhiên, cơ quan quản lý cảnh báo những rủi ro mới có thể phát sinh nếu doanh nghiệp thiếu khâu thẩm định trước khi triển khai hoặc không giám sát chặt chẽ quá trình hệ thống tự học và tương tác với các thành phần khác trong mạng. Dự thảo xác định ba nhóm nguy cơ cụ thể, gồm thiên lệch hình thành trong quá trình huấn luyện và sử dụng mô hình, hành vi ngoài dự kiến như hiện tượng trôi mô hình và các cuộc tấn công đối kháng có chủ đích.

Ảnh minh họa

Cả ba nhóm nguy cơ đều có thể làm suy giảm khả năng chống chịu của hạ tầng viễn thông, đặc biệt tại các thành phần trọng yếu. Dự thảo định nghĩa sự cố AI là tình trạng hệ thống gặp trục trặc, tạo ra kết quả ngoài dự kiến hoặc có hành vi khó lường, tiềm ẩn nguy cơ gây thiệt hại hay xâm phạm các quyền hợp pháp. Trong khi đó, rủi ro được xác định dựa trên sự kết hợp giữa xác suất xảy ra một sự kiện và mức độ hậu quả mà sự kiện đó có thể gây ra. Theo TRAI, nhà mạng có thể kiểm soát và giảm thiểu những rủi ro này thông qua việc tuân thủ các nguyên tắc quản trị AI phù hợp, chú trọng phòng ngừa ngay từ khâu thiết kế và triển khai.

Lý do thứ ba xuất phát từ định hướng quản lý AI ở cấp quốc gia. Tháng 2/2026, Chính phủ Ấn Độ ban hành Bộ hướng dẫn quản trị AI quốc gia, đặt mục tiêu khai thác tiềm năng của trí tuệ nhân tạo để thúc đẩy phát triển bao trùm và nâng cao năng lực cạnh tranh toàn cầu, đồng thời kiểm soát rủi ro đối với cá nhân và xã hội.

Dự thảo đề ra bảy nguyên tắc quản trị AI, gồm xây dựng niềm tin làm nền tảng, lấy con người làm trung tâm, khuyến khích đổi mới, bảo đảm công bằng và bình đẳng, đề cao trách nhiệm giải trình, bảo đảm tính minh bạch và khả năng giải thích ngay từ khâu thiết kế, cùng với an toàn, khả năng chống chịu và phát triển bền vững. Phần thứ tư của văn bản hướng dẫn doanh nghiệp và cơ quan quản lý cụ thể hóa các nguyên tắc này trong thực tiễn.

TRAI cho rằng các nguyên tắc quản trị AI ở cấp quốc gia cần được cụ thể hóa thành quy định phù hợp với từng ngành, trong đó viễn thông là lĩnh vực cần có hướng dẫn riêng. Cơ quan quản lý viện dẫn Luật TRAI năm 1997 (Luật số 24 năm 1997), cụ thể là tiết (v), điểm (b), khoản 1, Điều 11, quy định thẩm quyền ban hành tiêu chuẩn chất lượng dịch vụ, bảo đảm việc thực hiện các tiêu chuẩn này và tiến hành khảo sát định kỳ nhằm bảo vệ quyền lợi người dùng. Trên cơ sở đó, TRAI hướng tới triển khai thống nhất bộ hướng dẫn quản trị AI quốc gia trong ngành viễn thông, qua đó tạo lập môi trường hoạt động rõ ràng, dễ dự đoán và minh bạch về trách nhiệm của các bên.

Ấn Độ dự kiến yêu cầu doanh nghiệp viễn thông tuân thủ những quy định gì khi sử dụng AI?

Dự thảo áp dụng với các đơn vị được cấp phép theo Luật Điện báo năm 1885 hoặc Luật Viễn thông năm 2023 để cung cấp dịch vụ viễn thông. Phạm vi điều chỉnh cũng bao gồm những đơn vị được cấp phép theo Luật Viễn thông năm 2023 để thiết lập, vận hành, bảo trì hoặc mở rộng mạng viễn thông. Điều kiện áp dụng là các đơn vị này đang sử dụng hoặc có kế hoạch sử dụng AI trong mạng lưới, hoạt động cung cấp dịch vụ hoặc cả hai.

Mỗi nhà mạng phải xây dựng chính sách sử dụng AI nội bộ và trình hội đồng quản trị hoặc cơ quan điều hành tương đương phê duyệt. Chính sách phải phân loại từng hệ thống AI theo ba mức rủi ro cao, trung bình và thấp, căn cứ vào mức độ ảnh hưởng đối với tài chính, hoạt động vận hành và người dùng. Doanh nghiệp đồng thời phải chia sự cố AI thành bốn cấp, gồm cực kỳ nghiêm trọng, nghiêm trọng, trung bình và nhẹ.

Mỗi hệ thống AI chỉ được đưa vào sử dụng sau khi cán bộ có thẩm quyền phê duyệt. Mọi sự cố phải được ghi nhận trong cơ sở dữ liệu tập trung và xử lý theo quy trình thao tác chuẩn. Với hai cấp sự cố nghiêm trọng nhất, doanh nghiệp phải báo cáo TRAI. Chính sách AI nội bộ phải được rà soát ít nhất mỗi năm tài chính một lần và gửi TRAI lưu hồ sơ trong vòng 7 ngày làm việc kể từ ngày có hiệu lực.

Trong quá trình triển khai, nhà mạng phải lập danh mục toàn bộ hệ thống AI đang hoạt động, tạm ngừng hoặc đã ngừng sử dụng, kèm thông tin về nguồn gốc, mục đích và mức độ rủi ro. Doanh nghiệp không được đưa vào vận hành những hệ thống chưa có tên trong danh mục này.

Trước khi triển khai, nhà mạng phải thẩm định nhà cung cấp, kiểm định và đánh giá hệ thống về độ chính xác, khả năng vận hành ổn định, tính minh bạch, công bằng, khả năng chống trôi mô hình và cơ chế giám sát của con người. TRAI khuyến nghị doanh nghiệp áp dụng tiêu chuẩn TEC 57050:2023 để đánh giá tính công bằng và TEC 57090:2025 để phân loại sự cố, hoặc sử dụng các tiêu chuẩn tương đương. Hợp đồng với nhà cung cấp AI phải quy định rõ nghĩa vụ tuân thủ, quyền kiểm toán và thanh tra, quy trình quản lý sự cố, cách phân chia rủi ro và trách nhiệm giải trình giữa các bên.

Để giám sát toàn bộ quá trình, mỗi nhà mạng phải lập Ủy ban Quản trị và An toàn AI (AGSC) gồm đại diện các mảng vận hành mạng, cung cấp dịch vụ, công nghệ thông tin, quản lý dữ liệu, pháp chế và chăm sóc khách hàng, do một lãnh đạo cấp cao giữ vai trò Cán bộ Quản trị và An toàn AI (AGSO) đứng đầu. Ủy ban rà soát hiệu năng các hệ thống AI ít nhất mỗi năm tài chính một lần, và AGSO chịu trách nhiệm bảo đảm các biện pháp khắc phục được thực hiện, kể cả sửa đổi hay cho ngừng hẳn hệ thống khi cần.

Nhà mạng không thể đổ lỗi cho bên cung cấp hệ thống AI

Dự thảo Quy định Điều 3.8, theo đó nhà mạng phải chịu trách nhiệm về kết quả hoạt động của mọi hệ thống AI mà mình sử dụng, bất kể công nghệ do doanh nghiệp tự phát triển, mua từ bên ngoài, thuê nhà cung cấp vận hành hay kết hợp nhiều hình thức. Vì vậy, khi hệ thống AI xảy ra sự cố, nhà mạng vẫn phải chịu trách nhiệm, không thể chuyển nghĩa vụ này sang đối tác cung cấp công nghệ. Quy định đó cũng lý giải vì sao TRAI yêu cầu doanh nghiệp thẩm định kỹ nhà cung cấp và đưa các điều khoản về kiểm soát, xử lý sự cố, phân chia rủi ro và trách nhiệm vào hợp đồng ngay từ đầu.

Nhà mạng phải báo cáo TRAI các sự cố AI ở hai mức cực kỳ nghiêm trọng và nghiêm trọng, bao gồm lỗi vận hành lớn, sự cố tái diễn và biện pháp khắc phục. Cơ quan quản lý có thể sử dụng những thông tin này để rút kinh nghiệm trên phạm vi toàn ngành, đánh giá rủi ro, ban hành khuyến cáo và đề xuất biện pháp phòng ngừa. Doanh nghiệp cũng phải lưu giữ đầy đủ hồ sơ chứng minh việc tuân thủ. Mọi hành vi vi phạm trong suốt vòng đời của hệ thống AI đều bị xử lý theo quy định pháp luật hiện hành.

Qua các nội dung được công bố, có thể thấy TRAI mới đưa ra khung quản trị chung, chưa quy định cụ thể biểu mẫu, phương thức và thời hạn báo cáo sự cố. Văn bản cũng chưa xác định thế nào là thời hạn hợp lý để giải quyết khiếu nại của người dùng. Đây có thể là những nội dung doanh nghiệp tập trung góp ý trong đợt tham vấn.

TRAI lựa chọn cách tiếp cận dựa trên hướng dẫn, trao quyền chủ động cho doanh nghiệp trong triển khai AI, đồng thời quy định rõ trách nhiệm quản trị và xử lý rủi ro. Mô hình quản lý này là kinh nghiệm đáng tham khảo đối với cơ quan quản lý và nhà mạng tại các quốc gia khác khi xây dựng chính sách AI trong lĩnh vực viễn thông. TRAI đề nghị các bên liên quan gửi ý kiến chi tiết, kèm lập luận cho từng nội dung trước khi hoàn thiện và ban hành văn bản chính thức.