Vì sao Bộ Nông nghiệp và Môi trường muốn quản lý 4 vườn quốc gia liên tỉnh?

Khám phá “vương quốc” linh trưởng quý hiếm ở Vườn quốc gia Cúc Phương. (Ảnh: Vân Chi/TTXVN phát)

Trên cơ sở rà soát các quy định của pháp luật hiện hành và tổng hợp ý kiến các địa phương, các tổ chức bảo tồn, Bộ Nông nghiệp và Môi trường vừa có Báo cáo số 7019/BC-BNNMT gửi Chính phủ và Thủ tướng Chính phủ về việc nghiên cứu chuyển các Vườn quốc gia (VQG) về địa phương quản lý.

Trong đó, đơn vị này kiến nghị Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ giao bộ chuyển giao Vườn quốc gia Cát Tiên về địa phương quản lý theo quy định; đồng thời tiếp tục quản lý thống nhất, ổn định đối với các Vườn quốc gia Cúc Phương, Tam Đảo, Bạch Mã và Yok Đôn như hiện nay.

“Tài sản thiên nhiên đặc biệt quan trọng”

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Luật Lâm nghiệp, Luật Đa dạng sinh học cùng các nghị định hướng dẫn hiện hành, các vườn quốc gia có diện tích nằm trên địa bàn từ hai tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương trở lên thuộc thẩm quyền quản lý trực tiếp của bộ này. Việc này nhằm bảo đảm sự thống nhất trong quản lý nhà nước, duy trì tính toàn vẹn hệ sinh thái, kết nối sinh cảnh, bảo tồn đa dạng sinh học và bảo vệ các lợi ích chiến lược, lợi ích quốc gia vượt ra ngoài phạm vi của một địa phương.

Cả nước hiện có 167 khu rừng đặc dụng, trong đó có 36 vườn quốc gia. Cơ bản các vườn quốc gia do cấp tỉnh quản lý. Riêng 5 vườn quốc gia liên tỉnh có ý nghĩa đặc biệt về giá trị đa dạng sinh học, đều do Thủ tướng Chính phủ thành lập, Bộ Nông nghiệp và Môi trường trực tiếp quản lý gồm Tam Đảo, Cúc Phương, Bạch Mã, Yok Đôn và Cát Tiên.

Trong đó, Vườn quốc gia Cát Tiên đã có kết luận của Thủ tướng Chính phủ về việc chuyển giao về Đồng Nai quản lý. Ngoài ra, Vườn quốc gia Ba Vì đã được Thủ tướng Chính phủ quyết định chuyển giao về Ủy ban Nhân dân thành phố Hà Nội quản lý theo quy định của Luật Thủ đô năm 2026.

Theo báo cáo, hệ thống rừng đặc dụng, vườn quốc gia không chỉ là tài sản của từng địa phương mà là tài sản thiên nhiên đặc biệt quan trọng của quốc gia, có ý nghĩa chiến lược đối với phát triển bền vững, bảo vệ môi trường, bảo tồn đa dạng sinh học và thực hiện các cam kết quốc tế của Việt Nam. Đây không chỉ là “ngân hàng gen quốc gia,” mà còn có vai trò quan trọng trong bảo vệ môi trường, ổn định dân cư, bảo đảm an ninh nguồn nước, an ninh sinh thái; đồng thời cũng là bể hấp thụ và lưu giữ carbon quan trọng, góp phần thực hiện cam kết của Việt Nam đạt phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050.

Ngoài ra, các vườn quốc gia, khu rừng đặc dụng cũng là những phòng thí nghiệm tự nhiên quy mô lớn của quốc gia, phục vụ nghiên cứu đa dạng sinh học, lâm nghiệp, môi trường, y dược học và bảo tồn nguồn gen…

Trong đó, Cúc Phương là vườn quốc gia đầu tiên của Việt Nam, có diện tích 22.149 ha trải dài trên các tỉnh Ninh Bình, Phú Thọ, Thanh Hóa. Qua hơn 60 năm phát triển dưới sự quản lý thống nhất của Trung ương, Cúc Phương trở thành biểu tượng bảo tồn thiên nhiên Việt Nam; là trung tâm hàng đầu về cứu hộ động vật hoang dã, nghiên cứu, giáo dục môi trường và du lịch sinh thái gắn với bảo tồn. Nhiều năm liền được vinh danh ở cấp châu Á.

Hiện nay, với mạng lưới hợp tác sâu rộng với các tổ chức quốc tế và cơ sở nghiên cứu hàng đầu thế giới, Cúc Phương đang tiên phong triển khai các mô hình phục hồi hệ sinh thái, tái hoang dã và tái thả động vật hoang dã; đồng thời là “trường học thiên nhiên” của quốc gia, góp phần bồi dưỡng tình yêu thiên nhiên, ý thức bảo vệ môi trường, hình thành nhân cách và đạo đức sinh thái cho thế hệ trẻ, đóng góp trực tiếp vào mục tiêu xây dựng một Việt Nam xanh và phát triển bền vững.

Lực lượng Kiểm lâm tuần tra, kiểm soát rừng tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên đất ngập nước Vân Long, tỉnh Ninh Bình. (Ảnh: Thùy Dung/TTXVN)

Đáng chú ý, trong Vườn quốc gia Cúc Phương có di tích khảo cổ Hang Con Moong là di chỉ tiền sử đặc biệt quan trọng, ghi nhận dấu tích cư trú liên tục của con người từ hậu kỳ Đá cũ đến Đá mới và hiện đang được UNESCO xem xét đưa vào Danh mục Di sản thế giới. Vì vậy, công tác quản lý không thể tách rời theo địa giới hành chính, mà cần được tổ chức ở tầm quốc gia, để bảo đảm phát huy hiệu quả cao nhất các giá trị kinh tế, môi trường, xã hội.

Kiến nghị tiếp tục quản lý 4 vườn quốc gia

Dẫn kinh nghiệm từ thực tiễn, đại diện Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho hay theo thống kê, trên thế giới có gần 100 quốc gia đã thiết lập hệ thống vườn quốc gia, với khoảng 4.000 Vườn trên toàn cầu.

Hệ thống vườn quốc gia trên thế giới hiện được quản lý theo các mô hình cơ bản, gồm: Quản lý tập trung bởi Chính phủ; quản lý hỗn hợp giữa Trung ương và địa phương.

Thực tiễn cho thấy mô hình hỗn hợp, trong đó Trung ương quản lý các vườn quốc gia có giá trị đặc biệt, liên tỉnh hoặc có ý nghĩa chiến lược quốc gia, còn địa phương quản lý các vườn quốc gia còn lại, là cách tiếp cận phù hợp. Mô hình này vừa bảo đảm vai trò điều phối, định hướng thống nhất của Trung ương, vừa phát huy tính chủ động của địa phương.

Ở trong nước, thời gian qua, Việt Nam cũng đang vận hành theo định hướng trên và đã đạt nhiều kết quả tích cực trong bảo tồn đa dạng sinh học, phục hồi hệ sinh thái và bảo tồn các loài tự nhiên. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy ngay cả tại các quốc gia có mức độ phân cấp hành chính cao, các vườn quốc gia vẫn được xác định là tài sản sinh thái và môi trường mang ý nghĩa quốc gia, do cơ quan Trung ương trực tiếp quản lý nhằm bảo đảm tính thống nhất về chuyên môn, dữ liệu, chính sách, chiến lược bảo tồn dài hạn.

Với tầm quan trọng trên, để phục vụ nghiên cứu, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã lấy ý kiến của 10 tỉnh, thành phố có diện tích các vườn quốc gia liên tỉnh. Kết quả cho thấy có 7/10 địa phương (gồm Tuyên Quang, Phú Thọ, Thanh Hóa, Đà Nẵng, Đắk Lắk, Lâm Đồng và Thái Nguyên) lựa chọn phương án tiếp tục duy trì mô hình bộ quản lý như hiện nay. 3 địa phương (Đồng Nai, Ninh Bình, Huế) đề nghị tiếp nhận toàn bộ diện tích Vườn quốc gia.

Báo cáo của Bộ Nông nghiệp và Môi trường cũng cho thấy giữa các địa phương cùng có diện tích vườn quốc gia nhưng không có sự thống nhất. Đơn cử với Vườn quốc gia Cúc Phương, tỉnh Ninh Bình đề nghị tiếp nhận toàn bộ nhưng tỉnh Thanh Hóa và tỉnh Phú Thọ đều đề nghị tiếp tục để bộ quản lý. Tương tự, thành phố Huế mong muốn tiếp nhận Vườn quốc gia Bạch Mã trong khi thành phố Đà Nẵng đề nghị giữ nguyên mô hình quản lý hiện nay.

Bên cạnh đó, Hiệp hội Vườn quốc gia và Khu bảo tồn thiên nhiên Việt Nam và nhiều tổ chức bảo tồn trong và ngoài nước cũng kiến nghị cần xem xét, cân nhắc thận trọng khi thay đổi mô hình quản lý các vườn quốc gia có giá trị đặc biệt; xây dựng Đề án quốc gia về tổ chức và quản trị hệ thống khu bảo tồn thiên nhiên Việt Nam.

Trên cơ sở tiếp thu ý kiến, đánh giá toàn diện, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đưa ra 6 nguyên tắc quản lý các vườn quốc gia liên tỉnh: Bảo đảm Tuân thủ theo quy định của pháp luật hiện hành về tổ chức và quản lý hệ thống rừng đặc dụng; bảo đảm tính toàn vẹn của hệ sinh thái và quản lý thống nhất ở quy mô liên vùng, liên tỉnh; bảo đảm không làm suy giảm mục tiêu, hiệu quả và kết quả bảo tồn đã đạt được; bảo đảm quản trị thống nhất đối với tài sản thiên nhiên chiến lược của quốc gia; bảo đảm duy trì vai trò hạt nhân quốc gia về bảo tồn, nghiên cứu khoa học và hợp tác quốc tế.

Từ đó, Bộ Nông nghiệp và Môi trường kiến nghị Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ giao bộ này chủ trì thực hiện chuyển giao Vườn quốc gia Cát Tiên về địa phương theo chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ. Đồng thời kiến nghị tiếp tục quản lý thống nhất, ổn định đối với 4 Vườn quốc gia liên tỉnh gồm Cúc Phương, Tam Đảo, Bạch Mã và Yok Đôn./.