Vì sao đề xuất mở lại Hormuz của Iran bị Tổng thống Trump bác bỏ?

Washington công khai bác đề xuất

Hôm 26/9, khi được hỏi về kế hoạch mới của Iran, Tổng thống Mỹ Donald Trump trả lời: “Tôi bác đề xuất của họ”. Tuyên bố ngắn gọn nhưng cứng rắn của Tổng thống Trump cho thấy khoảng cách giữa Washington và Tehran vẫn còn đáng kể, bất chấp những tín hiệu rằng cả hai bên chưa khép lại cánh cửa đối thoại.

Tổng thống Trump hiện cho rằng Tehran đang chịu sức ép lớn và muốn sớm đạt thỏa thuận, song những điều khoản hiện tại là “không thể chấp nhận”.

Một tàu hàng đang neo đậu giữa đảo Qeshm và đảo Larak của Iran trong bối cảnh giao thông qua eo biển Hormuz bị gián đoạn. Ảnh: Anadolu/Getty Images

Theo CNN, đề xuất mới nhất của phía Iran được Ngoại trưởng Abbas Araghchi trao đổi bên lề khóa họp 81 của Đại hội đồng Liên hợp quốc tại New York. Theo ông, nếu Mỹ chấp nhận và thực hiện những điều kiện cần thiết, hoạt động hàng hải bình thường qua Hormuz có thể được khôi phục trong bảy ngày. Ông Araghchi nói các yêu cầu của Tehran dựa trên bản ghi nhớ Mỹ - Iran ký hồi tháng 6, thỏa thuận sau đó đổ vỡ khi giao tranh tái diễn.

Sau đó, trong cuộc phỏng vấn với CBS News, Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian làm rõ, kế hoạch gồm những bước triển khai theo từng ngày và đã được xây dựng qua quá trình phối hợp với lãnh đạo nước này.

Khi được hỏi về vai trò của Lãnh tụ tối cao Mojtaba Khamenei đối với hoạt động ngoại giao hiện nay, ông Pezeshkian nói các nội dung được thảo luận đã hình thành thông qua sự phối hợp. Nếu Mỹ chấp nhận, Iran có thể bắt đầu thực hiện mà không gặp trở ngại.

Cách diễn đạt trên cho thấy sự ủng hộ ở cấp lãnh đạo Iran đối với tiến trình đề xuất, dù Tổng thống Iran không công bố văn bản phê chuẩn riêng của Lãnh tụ tối cao.

Ông Pezeshkian nói với Al Jazeera rằng Qatar và Pakistan sẽ tiếp tục chuyển thông điệp giữa Tehran và Washington. Về phía Ngoại trưởng Araghchi, ông tuyên bố rằng Iran đã ghi nhận lời bác bỏ công khai của ông Trump, nhưng sẽ chờ phản hồi chính thức qua các bên trung gian trước khi quyết định bước tiếp theo.

Hai bên cùng giữ đòn bẩy thương lượng

Giới chuyên gia nhận định, Tổng thống Trump hiện chưa nói rõ điều khoản cụ thể nào khiến ông bác đề xuất. Tuy nhiên, các thông tin được công bố cho thấy bất đồng nằm ở cả nội dung lẫn trình tự thực hiện.

Al Jazeera hé lộ nội dung điều khoản tiếp cận được từ phía Iran, rằng Tehran đề nghị Mỹ dỡ phong tỏa hải quân đối với các cảng Iran, miễn trừ trừng phạt đối với hoạt động bán dầu, giải phóng tài sản bị đóng băng và tuân thủ lệnh ngừng bắn trên các mặt trận liên quan. Đổi lại, Iran sẽ mở lại Hormuz; các cuộc đàm phán về thỏa thuận cuối cùng, trong đó có vấn đề hạt nhân, sẽ bắt đầu sau đó. Đây là đề xuất của Iran, chưa phải những điều khoản được Mỹ chấp nhận.

Trong cuộc phỏng vấn với CBS News, Tổng thống Pezeshkian khẳng định Iran sẽ thực hiện những gì đã cam kết nếu chính quyền Tổng thống Trump chấp nhận đề xuất. Ảnh: Fox News

Trình tự ấy đặt Washington trước một lựa chọn phức tạp, dỡ bỏ một phần sức ép kinh tế và quân sự ngay từ giai đoạn đầu, trong khi kết quả đàm phán hạt nhân và quy chế lâu dài của Hormuz vẫn để ngỏ. Ở chiều ngược lại, Tehran lo ngại nếu mở eo biển trước mà không có cam kết đủ rõ từ Mỹ, nước này sẽ mất đòn bẩy quan trọng nhất.

Reuters dẫn các nguồn am hiểu đàm phán nhận định chính việc cả hai bên đều muốn giữ lợi thế đến phút cuối đã cản trở phương án trao đổi theo từng giai đoạn.

Sự thiếu tin cậy còn gắn với thỏa thuận hồi tháng 6. Tổng thống Pezeshkian nói Iran đặt câu hỏi liệu Mỹ có tuân thủ một thỏa thuận mới hay không sau khi bản ghi nhớ trước đó không được duy trì.

Trong cuộc phỏng vấn với CBS News, ông khẳng định Iran sẽ thực hiện những gì đã cam kết nếu Washington chấp nhận đề xuất. Còn trong cuộc trao đổi với Al Jazeera, ông Pezeshkian nhấn mạnh giải pháp cho cuộc khủng hoảng phải đến từ đàm phán.

Ngoài thời điểm mở lại eo biển, cách quản lý Hormuz sau khi tàu thuyền quay trở lại cũng chưa có lời giải. Reuters dẫn các nguồn tin khu vực cho biết Iran có thể tạm đưa yêu cầu thu phí tàu qua eo biển ra khỏi phần chính của một thỏa thuận, nhưng chưa từ bỏ yêu cầu này, còn các nước vùng Vịnh phản đối việc thu phí.

Nhà phân tích Raad Alkadiri thuộc Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS) nhận định, điểm yếu lớn nhất của phương án Iran–Oman không nằm ở chi phí hay kỹ thuật vận hành, mà ở việc nó đứng ngoài lợi ích của những quốc gia phụ thuộc trực tiếp vào Hormuz.

Qatar phụ thuộc Hormuz để xuất khẩu LNG, còn Kuwait và Iraq phụ thuộc lớn vào tuyến này cho xuất khẩu dầu; Arab Saudi và Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất có đường ống tránh eo biển nhưng năng lực thay thế vẫn hạn chế. Khi các nước vùng Vịnh không có tiếng nói trong cơ chế quản lý, thỏa thuận khó trở thành một nền tảng an ninh hàng hải đủ rộng để bảo đảm ổn định lâu dài.

Sức ép đạt thỏa thuận lớn, khoảng cách lập trường vẫn còn

Chi phí của tình trạng gián đoạn ngày càng rõ. Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), gần 20 triệu thùng dầu mỗi ngày được xuất khẩu qua Hormuz trong năm 2025, trong khi công suất còn có thể sử dụng của các tuyến thay thế qua Arab Saudi và UAE chỉ khoảng 3,5–5,5 triệu thùng/ngày.

IEA cho biết lượng dầu đi qua eo biển trong tháng 8/2026 đạt trung bình 7,6 triệu thùng/ngày, thấp hơn mức trước xung đột 13,1 triệu thùng/ngày. Bà Toril Bosoni, phụ trách bộ phận thị trường và công nghiệp dầu mỏ của IEA, nhận định nếu nguồn cung vùng Vịnh tiếp tục bị hạn chế và dự trữ thương mại giảm nhanh, sức ép tăng giá dầu có thể trở lại.

Rõ ràng, áp lực kinh tế tạo động lực thương lượng cho cả hai phía, nhưng chưa đủ để xóa bất đồng.

Cựu nhà đàm phán Mỹ Dennis Ross đánh giá với Reuters rằng khả năng Washington và Tehran đạt được thỏa thuận trước cuộc bầu cử giữa kỳ tại Mỹ chỉ khoảng 30%. Theo ông, cả hai bên đều có những động lực đáng kể để tìm kiếm thỏa thuận sớm, Iran cần giảm sức ép từ lệnh phong tỏa đang gây tổn hại nghiêm trọng cho nền kinh tế, trong khi việc mở lại eo biển Hormuz có thể giúp hạ nhiệt căng thẳng tại vùng Vịnh, kiềm chế giá dầu và góp phần kéo giảm giá xăng tại Mỹ trước thời điểm nhạy cảm về chính trị.

Vì thế, không thể kết luận từ tuyên bố ngày 26/9 rằng ông Trump bác bỏ mọi khả năng mở lại Hormuz. Điều ông công khai bác là đề xuất hiện tại. Bước tiếp theo sẽ phụ thuộc vào việc Washington có gửi phản hồi chính thức hay phương án điều chỉnh qua trung gian, và hai bên có thống nhất được một lộ trình trong đó mỗi nhượng bộ đều đi kèm bảo đảm thực hiện hay không.