Vì sao động đất kép thế kỷ ở Venezuela khiến giới khoa học ngỡ ngàng?

Miền Bắc Venezuela vốn không xa lạ với những trận động đất lớn gây thiệt hại nghiêm trọng. Tuy nhiên, trận động đất kép xảy ra hôm 24/6 được đánh giá là một trong những thảm họa địa chấn hiếm thấy nhất trong khu vực, tạo nên "đòn kép" với sức tàn phá thuộc hàng mạnh nhất trong khoảng một thế kỷ qua, theo New York Times.

Vào lúc 18h04 (giờ địa phương), một trận động đất có độ lớn 7,2 độ xảy ra ở khu vực phía tây thủ đô Caracas. Chỉ 39 giây sau, một trận động đất mạnh hơn với độ lớn 7,5 độ tiếp tục rung chuyển cùng khu vực.

Các nhà địa chấn học gọi đây là hiện tượng "động đất kép" (doublet) - hai trận động đất lớn xảy ra liên tiếp tại gần như cùng một vị trí địa chất. Hiện tượng này khá hiếm, song không phải chưa từng xảy ra. Tháng 9/2025, ngay phía tây nam khu vực vừa hứng chịu thảm họa, hai trận động đất mạnh 6,2 và 6,3 độ cũng từng làm hư hại hàng loạt công trình và khiến hơn 110 người bị thương.

Đến nay, quy mô thiệt hại thực tế vẫn chưa được xác định đầy đủ và các nhà khoa học cũng có thể điều chỉnh lại ước tính về cường độ của hai trận động đất sau khi có thêm dữ liệu.

Trong những tuần tới, các chuyên gia sẽ phân tích khối lượng lớn dữ liệu địa chất nhằm tái dựng chi tiết diễn biến của sự kiện địa chấn này.

Dù vậy, giới khoa học đã có những nhận định ban đầu về nguyên nhân khiến hai trận động đất xảy ra gần như liên tiếp cũng như lý do chúng gây ra sức tàn phá đặc biệt nghiêm trọng.

Khoảng nghỉ ngắn hiếm gặp

Trong một chuỗi động đất, trận có cường độ mạnh nhất - ở đây là trận động đất 7,5 độ - được xem là "động đất chính", còn trận 7,2 độ xảy ra trước đó được phân loại là "tiền chấn".

Nhà cửa đổ sập, đường xá và xe cộ hư hại nghiêm trọng sau trận động đất kép "mạnh nhất thế kỷ" tại Venezuela ngày 24/6. Ảnh: Reuters.

Hai trận động đất này được gọi là động đất kép vì xảy ra liên tiếp tại gần cùng một vị trí và nhiều khả năng trên cùng một đứt gãy địa chất hoặc hệ thống đứt gãy có liên quan chặt chẽ. Tuy nhiên, hai trận động đất hôm 24/6 tại Venezuela vẫn khiến giới khoa học bất ngờ.

"Phần lớn trận động đất kép không xảy ra sát nhau về thời gian như vậy. Khoảng cách từ vài giờ đến vài ngày mới là điều thường thấy", nhà địa chấn học Brandon Bishop thuộc Đại học Saint Louis nhận định.

Các chuyên gia cho rằng thời điểm xảy ra hai trận động đất gần như chắc chắn không phải sự trùng hợp ngẫu nhiên.

"Khả năng rất cao là trận đầu tiên đã kích hoạt trận thứ hai", Harold Tobin - Giám đốc Mạng lưới Địa chấn Tây Bắc Thái Bình Dương thuộc Đại học Washington - cho biết.

Theo ông, các sóng địa chấn cực mạnh phát sinh từ cú trượt đầu tiên có thể đã tác động lên một đoạn đứt gãy lân cận đang bị "khóa", khiến khu vực này mất ổn định và phát sinh trận động đất thứ hai.

Dù được ghi nhận là hai sự kiện riêng biệt, Stephen Hicks - nhà địa chấn học tại University College London (Anh) - cho rằng toàn bộ hiện tượng này cũng có thể được xem như một trận động đất duy nhất kéo dài khoảng 50 giây.

Thay vì coi đây là hai trận động đất tách biệt bởi khoảng nghỉ ngắn, ông cho rằng hợp lý hơn nếu xem đây là một quá trình đứt gãy gần như liên tục, khi sự phá hủy ban đầu lan truyền rồi phát triển thành một trận động đất mạnh hơn nhiều.

Vì sao hai trận động đất gây thiệt hại đặc biệt nghiêm trọng?

Thoạt nhìn, động đất 7,2 độ chỉ có vẻ yếu hơn đôi chút so với trận 7,5 độ. Tuy nhiên, thang đo độ lớn động đất không phải là thang tuyến tính.

Theo các nhà khoa học, trận động đất thứ hai đã giải phóng năng lượng nhiều gấp gần ba lần so với trận đầu tiên.

Ngoài sự khác biệt về năng lượng, nhiều yếu tố khác cũng khiến cặp động đất này trở nên đặc biệt nguy hiểm.

"Cả hai trận động đất đều xảy ra ở độ sâu tương đối nông", ông Bishop cho biết.

Điều này đồng nghĩa với việc các sóng địa chấn gần như không bị suy giảm nhiều trước khi truyền tới bề mặt Trái Đất, khiến rung chấn trở nên dữ dội hơn.

Cảnh tượng hỗn loạn tại sân bay Venezuela sau động đất Hành khách hoảng loạn tháo chạy khi động đất mạnh làm rung chuyển sân bay quốc tế Maiquetia của Venezuela. Nhiều khu vực hư hại nặng, phủ kín bụi và đống đổ nát.

Bên cạnh đó, tâm chấn nằm trong thung lũng Yaracuy - khu vực chứa nhiều trầm tích rời rạc, loại địa chất có khả năng khuếch đại rung chấn rất mạnh. Hệ quả là nhiều vụ lở đất xảy ra, thậm chí xuất hiện hiện tượng hóa lỏng nền đất, khi đất tạm thời mất độ ổn định và hoạt động như chất lỏng.

Không chỉ vậy, quá trình đứt gãy còn lan dần theo hướng đông - đúng về phía thủ đô Caracas - khiến thành phố này hứng chịu tác động trực tiếp của các sóng địa chấn mạnh nhất.

Theo ông Hicks, Caracas gần như bị "đánh trúng trực diện".

Các chuyên gia cũng cho rằng việc Venezuela chưa có hệ thống cảnh báo sớm động đất hiện đại, trong khi đất nước vẫn đang đối mặt với nhiều khó khăn về kinh tế và chính trị, càng làm gia tăng nguy cơ thiệt hại.

Khu vực này có thường xuyên xảy ra động đất?

Đây là một trong những khu vực có cấu trúc địa chất phức tạp nhất khu vực Caribe.

Mảng kiến tạo Caribe đang dịch chuyển về phía đông so với mảng Nam Mỹ với tốc độ chưa đến 2,5 cm mỗi năm. Tại một số vị trí, mảng Caribe còn bị ép chui xuống dưới mảng Nam Mỹ, khiến lớp vỏ của mảng Nam Mỹ bị chia cắt thành nhiều khối nhỏ.

Trong phạm vi khoảng 250 km tính từ khu vực xảy ra trận động đất hôm 24/6, đã có bảy trận động đất từ 6 độ trở lên được ghi nhận trong vòng 100 năm qua. Xung quanh khu vực tâm chấn của trận động đất kép tuần này, các nhà khoa học đã xác định ba đứt gãy lớn gồm Boconó, El Guayabo và Morón.

Dữ liệu ban đầu cho thấy trận động đất 7,5 độ nhiều khả năng xảy ra gần đứt gãy El Guayabo, trong khi trận 7,2 độ có vẻ gần đứt gãy Morón hơn. Tuy nhiên, do còn nhiều yếu tố chưa chắc chắn, cả ba đứt gãy đều được xem là những "nghi phạm", thậm chí có khả năng nhiều đứt gãy cùng hoạt động.

Sự phức tạp này khiến việc xác định chính xác nguyên nhân gốc rễ của trận động đất trở nên khó khăn.

Dẫu vậy, các dấu hiệu ban đầu cho thấy đứt gãy gây ra động đất thuộc kiểu trượt ngang (strike-slip), tức hai khối vỏ Trái Đất trượt ngang qua nhau theo phương nằm ngang.

Trong quá trình dịch chuyển, các đứt gãy có thể bị "khóa", khiến ứng suất tích tụ trong thời gian dài trước khi giải phóng đột ngột dưới dạng một trận động đất mạnh. Đây cũng được cho là cơ chế đã dẫn đến thảm họa địa chấn xảy ra, theo Wall Street Journal.

Động đất do đứt gãy trượt ngang thường có tâm chấn nông hơn so với động đất tại các vùng hút chìm, nơi một mảng kiến tạo bị ép lún xuống dưới mảng khác. Chính vì xảy ra ở độ sâu nhỏ, các trận động đất dạng này thường tạo ra rung chấn dữ dội và có sức tàn phá lớn.

Trong những năm gần đây, nhiều thảm họa địa chấn nghiêm trọng nhất thế giới đều liên quan đến cơ chế đứt gãy trượt ngang, điển hình là các trận động đất gây thương vong lớn tại Thổ Nhĩ Kỳ, Syria và trận động đất ở miền trung Myanmar vào năm ngoái.

"Đứt gãy trượt ngang thường tạo ra rung chấn rất mạnh, đặc biệt tại khu vực nằm dọc theo chiều dài của đứt gãy", ông Tobin cho biết.

Liệu còn xuất hiện các dư chấn mạnh?

Các nhà khoa học cho rằng sẽ còn xuất hiện các dư chấn mạnh tại Venezuela trong tương lai. Trên thực tế, các dư chấn đã bắt đầu xuất hiện.

Theo dự báo của Cơ quan Khảo sát Địa chất Mỹ (USGS), trong tuần tới khu vực này sẽ tiếp tục ghi nhận hàng loạt trận động đất nhỏ với độ lớn từ 3 đến 5.

USGS cũng ước tính có khoảng 24% khả năng xảy ra thêm một trận động đất mạnh khoảng 6 độ trong vòng một tuần và khoảng 3% nguy cơ xuất hiện thêm một trận động đất mạnh 7 độ.

"Thông thường, dư chấn xuất hiện dày đặc ngay sau trận động đất lớn, sau đó giảm dần theo cấp số nhân trong nhiều ngày, nhiều tuần, thậm chí nhiều năm", ông Tobin cho biết.

Điều đó đồng nghĩa với việc tình trạng hỗn loạn, lo lắng và bất an đang bao trùm Venezuela nhiều khả năng sẽ còn kéo dài trong thời gian tới.

Cảnh hoảng loạn kinh hoàng khi động đất tại Venezuela Hai trận động đất liên tiếp xảy ra tại Venezuela ngày 25/6 có cường độ mạnh 7,2 và 7,5 độ. Giới chức Venezuela cho biết đã có ít nhất 164 người thiệt mạng và 700 người bị thương.