Vì sao El Nino có thể gây hạn hán ở nơi này nhưng lũ lụt ở nơi khác?

Học sinh TP.HCM trong đợt triều cường cuối tháng 9/2026. Ảnh: Duy Hiệu.

Thái Bình Dương đang ấm lên nhanh bất thường và El Nino năm nay đã vượt qua những kỷ lục trước đây. Các nhà dự báo cho rằng hiện tượng này có thể tiếp tục mạnh lên trước khi tiến gần thời điểm đạt đỉnh, thường vào khoảng tháng 12.

Khi nước ấm dịch chuyển, thời tiết cũng thay đổi

El Nino là pha ấm của một dao động tự nhiên trong hệ thống khí hậu Trái Đất. Dù bắt nguồn từ sự thay đổi ở vùng nhiệt đới Thái Bình Dương, hiện tượng này có thể tác động đến thời tiết ở những khu vực cách xa hàng nghìn km.

Để hiểu cơ chế này, cần bắt đầu từ cách đại dương và khí quyển tương tác với nhau trong điều kiện bình thường.

Thông thường, gió trên vùng nhiệt đới Thái Bình Dương thổi từ đông sang tây, đẩy nước ấm trên bề mặt về phía tây - nơi nước tích tụ quanh Indonesia và các khu vực lân cận. Đây là những cơn gió tín phong.

Khi nước ấm di chuyển về phía tây, nước lạnh từ tầng sâu đại dương dâng lên thay thế ở phía đông. Quá trình này được gọi là nước trồi. Vì vậy, phía tây Thái Bình Dương thường ấm hơn đáng kể so với phía đông.

Nước biển ấm thúc đẩy quá trình bốc hơi, đưa nhiều hơi ẩm vào khí quyển. Không khí phía trên vùng biển này cũng được làm ấm, trở nên nhẹ hơn và bốc lên cao. Khi lên cao, không khí giãn nở, lạnh đi, khiến hơi nước ngưng tụ thành mây và tạo ra mưa.

Ở tầng cao khí quyển, không khí bốc lên lan tỏa về phía đông trước khi hạ xuống trên vùng mát ở Thái Bình Dương. Gần mặt đất, không khí lại di chuyển về phía tây dưới tác động của gió tín phong, tạo thành một vòng tuần hoàn lớn gọi là hoàn lưu Walker.

Cơ chế này lý giải tại sao Indonesia và nhiều khu vực phía tây Thái Bình Dương thường có lượng mưa lớn, trong khi vùng nhiệt đới phía đông Thái Bình Dương và phần lớn ven biển Peru khô hơn nhiều. Một số khu vực ở Indonesia thậm chí có thể nhận lượng mưa trong một tháng nhiều hơn lượng mưa Lima nhận được trong cả năm.

Đáng chú ý, hệ thống đại dương - khí quyển này có khả năng tự củng cố. Nước ấm ở phía tây thúc đẩy không khí bốc lên, trong khi điều kiện mát hơn ở phía đông tạo thuận lợi cho không khí hạ xuống. Sự chênh lệch này duy trì gió tín phong, còn gió tín phong tiếp tục đẩy nước ấm về phía tây và đưa nước lạnh lên ở phía đông.

Khi chu trình nói trên bị xáo trộn, El Nino sẽ xuất hiện.

Trong những năm xảy ra El Nino, gió tín phong suy yếu khiến lượng nước ấm được đẩy về phía tây giảm xuống. Nước ấm vì thế tích tụ nhiều hơn ở khu vực trung tâm và phía đông Thái Bình Dương, trong khi vùng phía tây có thể tương đối mát hơn.

Sự dịch chuyển của nước ấm kéo theo sự thay đổi của khí quyển phía trên. Khu vực có lượng bốc hơi mạnh, không khí ẩm bốc lên, hình thành mây và mưa cũng dịch chuyển về phía đông.

Điều này giúp giải thích vì sao El Nino có thể khiến khu vực phía đông Thái Bình Dương và những vùng lân cận, trong đó có ven biển Peru, trở nên ẩm ướt hơn bình thường.

Ngược lại, phía tây Thái Bình Dương phải đối mặt với điều kiện khô hạn hơn. Khi không khí bốc lên nhiều hơn ở khu vực trung tâm và phía đông, một phần không khí ở tầng cao hạ xuống phía trên Indonesia và các vùng lân cận.

Không khí hạ xuống khiến mây khó hình thành, làm giảm lượng mưa. Vì thế, Indonesia và khu vực phía tây Thái Bình Dương có thể trải qua thời tiết khô hơn đáng kể, đồng thời nguy cơ cháy rừng và cháy các vùng đất than bùn cũng tăng lên.

Khi nước ấm dịch chuyển về phía đông, chênh lệch nhiệt độ giữa hai phía Thái Bình Dương cũng giảm. Điều này làm suy yếu chênh lệch áp suất vốn duy trì gió tín phong, khiến gió tiếp tục yếu đi. Hoàn lưu Walker vì thế suy yếu và dịch chuyển về phía đông.

Mưa lớn tại TP.HCM vào ngày 30/9. Ảnh: Duy Hiệu.

El Nino không dừng lại ở Thái Bình Dương

Theo The Conversation, tác động của El Nino không chỉ giới hạn ở khu vực nhiệt đới Thái Bình Dương. Thông qua những mối liên kết trong khí quyển, hiện tượng này có thể làm thay đổi thời tiết ở những khu vực cách xa hàng nghìn km.

Một trong những cơ chế liên quan đến nhiệt lượng được giải phóng khi hơi nước ngưng tụ thành mây. Khi vùng không khí ẩm bốc lên và tạo mưa dịch chuyển về phía đông trong thời kỳ El Nino, quá trình làm nóng khí quyển cũng thay đổi theo. Điều này có thể làm ấm tầng khí quyển giữa và tầng trên của vùng nhiệt đới, vượt xa khu vực Thái Bình Dương.

Tại Sahel - vùng nằm ở rìa phía nam sa mạc Sahara, sự thay đổi này có thể khiến không khí ấm, ẩm gần mặt đất khó tiếp tục bốc lên. Vì thế, mây gây mưa khó hình thành, tạo điều kiện cho thời tiết khô hạn hơn.

Khi ít mây, nhiều ánh sáng Mặt Trời có thể chiếu xuống bề mặt, khiến đất tiếp tục nóng và khô hơn. Các nhà khoa học gọi đây là cơ chế nhiệt tầng đối lưu.

Một cơ chế khác liên quan những gợn sóng lớn trong khí quyển. Khi vùng không khí bốc lên và mưa dịch chuyển về phía đông, sự thay đổi này có thể tạo ra các gợn sóng lan xa khỏi Thái Bình Dương, làm thay đổi hướng gió và đường đi của các hệ thống bão.

Tác động có thể được cảm nhận ở những khu vực rất xa Thái Bình Dương. Ví dụ, tại Anh, El Nino có thể làm tăng khả năng xuất hiện thời tiết ẩm ướt và nhiều bão hơn vào mùa thu, đầu mùa đông, đồng thời làm tăng nguy cơ xuất hiện các đợt lạnh vào cuối mùa đông.

Tuy nhiên, mối liên hệ này không chắc chắn bằng nhiều tác động ở vùng nhiệt đới, bởi thời tiết Anh còn chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố khí quyển khác.

El Nino cũng có thể tác động đến các đại dương khác. Những thay đổi này có khả năng tương tác với dao động Ấn Độ Dương - hiện tượng thể hiện qua sự chênh lệch nhiệt độ giữa phía tây và phía đông Ấn Độ Dương.

Dao động này cũng có ảnh hưởng đáng kể đến lượng mưa ở Đông Phi và một số khu vực của Ấn Độ. Vì vậy, tác động của El Nino đôi khi không chỉ là kết quả trực tiếp từ sự thay đổi ở Thái Bình Dương mà còn thông qua những tương tác phức tạp giữa các hệ thống khí hậu.

Tuy nhiên, El Nino không quyết định hoàn toàn thời tiết ở bất kỳ địa phương nào. Hiện tượng này chủ yếu làm thay đổi xác suất xuất hiện một kiểu thời tiết nhất định, trong khi các hệ thống thời tiết địa phương vẫn có thể tạo ra những diễn biến trái ngược.

Thái Lan là một ví dụ. Nước này thường có xu hướng khô hơn trong những năm El Nino, nhưng một số khu vực, trong đó có Bangkok, vẫn hứng chịu mưa lớn và lũ lụt trong tháng 9.

Ấn Độ cũng cho thấy sự tương phản tương tự. Gió mùa khô hơn đáng kể trong năm nay, nhưng một số khu vực vẫn trải qua những đợt mưa lớn và lũ lụt nghiêm trọng.

Nhìn chung, El Nino không phải một "công tắc" khiến toàn bộ thế giới đồng loạt trở nên khô hạn hoặc mưa lũ. Thay vào đó, hiện tượng này làm thay đổi sự phân bố nhiệt và hơi ẩm trong hệ thống khí hậu, từ đó dịch chuyển các khu vực có xu hướng mưa nhiều hoặc khô hạn. Các yếu tố khí quyển và thời tiết ở quy mô địa phương tiếp tục tương tác với nền khí hậu đó, tạo nên những khác biệt lớn giữa các khu vực.