Vì sao Greenland quan trọng với hệ thống Vòm Vàng của Mỹ?

Máy bay Hercules của Bộ Quốc phòng Đan Mạch tại sân bay ở thủ phủ Nuuk, Greenland, vùng lãnh thổ tự trị thuộc Đan Mạch. Ảnh: THX/TTXVN

Theo truyền thông quốc tế, Tổng thống Mỹ Donald Trump ngày 18/9 tuyên bố Washington đã đạt thỏa thuận với Đan Mạch và Greenland, trao cho Mỹ quyền kiểm soát lâu dài đối với các vấn đề an ninh tại hòn đảo ở Bắc Cực.

Ông Trump gọi đây là thỏa thuận có hiệu lực vô thời hạn, đồng thời khẳng định các đối thủ của Mỹ sẽ không được đặt căn cứ, triển khai lực lượng quân sự hoặc thực hiện những khoản đầu tư nhạy cảm tại Greenland nếu chưa được Washington chấp thuận bằng văn bản.

Một quan chức Bộ Ngoại giao Mỹ cho biết thỏa thuận cấm các quốc gia ngoài NATO xây dựng căn cứ hoặc duy trì hiện diện quân sự tại Greenland. Văn kiện cũng thiết lập cơ chế rà soát đầu tư.

Tuy nhiên, nội dung chính thức của thỏa thuận chưa được công bố. Văn kiện dự kiến được ký bên lề kỳ họp Đại hội đồng Liên hợp quốc tại New York, sau đó vẫn phải được quốc hội Đan Mạch và Greenland phê chuẩn.

Thủ tướng Đan Mạch Mette Frederiksen khẳng định thỏa thuận không chuyển giao chủ quyền Greenland cho Mỹ, đồng thời tiếp tục công nhận toàn vẹn lãnh thổ của Vương quốc Đan Mạch và quyền tự quyết của người dân trên đảo.

Mỹ có thể mở rộng hiện diện quân sự

Washington thực tế đã có nhiều quyền quân sự tại Greenland theo hiệp ước ký với Đan Mạch năm 1951. Khuôn khổ này cho phép Mỹ xây dựng căn cứ, duy trì lực lượng, thực hiện các chuyến bay và kiểm soát hoạt động của tàu thuyền, máy bay tại những khu vực liên quan.

Mỹ hiện vận hành Căn cứ Không gian Pituffik ở tây bắc Greenland, có hơn 100 nhân viên đồn trú. Washington từng duy trì nhiều căn cứ và cơ sở quân sự khác trên đảo nhưng sau đó thu hẹp hiện diện, chỉ giữ lại Pituffik.

Thay đổi đáng chú ý nhất trong thỏa thuận mới có thể nằm ở quyền xây thêm cơ sở quân sự. Theo một quan chức Mỹ, Washington có thể được phép triển khai các dự án mới mà không cần Đan Mạch hoặc Greenland phê duyệt từng trường hợp.

Nếu nội dung này được xác nhận trong văn kiện chính thức, Mỹ sẽ có điều kiện mở rộng hạ tầng phục vụ Vòm Vàng, hệ thống phòng thủ tên lửa trị giá hàng tỷ USD mà ông Trump muốn đưa vào hoạt động trước khi kết thúc nhiệm kỳ năm 2029.

Nằm dưới các tuyến bay qua Bắc Cực

Giá trị quân sự của Greenland trước hết đến từ vị trí địa lý. Trong trường hợp xảy ra xung đột hạt nhân giữa Mỹ với Nga hoặc Trung Quốc, nhiều tên lửa đạn đạo liên lục địa có thể bay qua vùng Bắc Cực trên hành trình tới mục tiêu.

Tên lửa loại này thường di chuyển theo tuyến ngắn nhất, bay ra ngoài khí quyển rồi quay trở lại Trái đất. Do nằm giữa Bắc Mỹ, châu Âu và vùng cực, Greenland ở gần đường bay tiềm tàng của nhiều tên lửa Nga và Trung Quốc hướng tới Mỹ.

Trong kịch bản tên lửa Topol-M của Nga được phóng từ tổ hợp Tatishchevo, phía đông nam Moskva, có thể bay qua Greenland nếu nhắm tới các căn cứ chứa tên lửa Minuteman III của Mỹ ở North Dakota, Montana và Wyoming. Tên lửa Đông Phong-31 được phóng từ những bãi phóng mới của Trung Quốc cũng có thể bay qua Greenland nếu mục tiêu nằm ở bờ Đông nước Mỹ.

Vị trí này giúp Washington theo dõi các tuyến tiếp cận từ Bắc Cực, phát hiện vụ phóng sớm hơn và có thêm thời gian đánh giá cũng như lựa chọn phương án ứng phó.

Pituffik - “mắt thần” của Mỹ tại vùng cực

Căn cứ Pituffik, trước đây được gọi là căn cứ không quân Thule, hiện là hạ tầng quân sự quan trọng nhất của Mỹ tại Greenland. Cơ sở này nằm phía trên Vòng Bắc Cực, gần như ở giữa Washington và Moskva.

Pituffik vận hành radar cảnh báo sớm AN/FPS-132, có nhiệm vụ phát hiện và theo dõi tên lửa đạn đạo, kể cả tên lửa phóng từ tàu ngầm. Dữ liệu thu được có thể giúp giới lãnh đạo Mỹ đánh giá một vụ tấn công và hỗ trợ các hệ thống đánh chặn xác định mục tiêu.

Radar hai mặt này có khả năng quan sát trong phạm vi gần 5.550 km, bao phủ một vòng cung 240 độ. Theo Không quân Mỹ, hệ thống có thể phát hiện vật thể chỉ có kích thước tương đương một chiếc ô tô nhỏ ngay cả ở khoảng cách xa nhất.

Ông Pavel Podvig, chuyên gia nghiên cứu kho vũ khí hạt nhân Nga, nhận định vị trí của Greenland giúp Mỹ có thêm thời gian xác định tình hình và quyết định cách ứng phó trước một vụ phóng tên lửa.

Bên cạnh radar cảnh báo sớm, Greenland còn có thể trở thành địa điểm triển khai các thành phần khác của Vòm Vàng.

Do nằm gần đường bay tiềm tàng của tên lửa qua Bắc Cực, các tên lửa đánh chặn đặt tại Greenland có thể tìm cách phá hủy đầu đạn trước khi chúng tiếp cận phần lãnh thổ chính của Mỹ. Đây là một trong những cơ sở để ông Trump cho rằng hệ thống phòng thủ nhiều tầng chỉ có thể đạt hiệu quả tối đa nếu Greenland được đưa vào mạng lưới.

Quan trọng không đồng nghĩa phải thuộc về Mỹ

Trước khi đạt được thỏa thuận, ông Trump từng nhiều lần tuyên bố Mỹ cần sở hữu hoặc kiểm soát Greenland để có thể bảo vệ hòn đảo và vận hành “Vòm Vàng” hiệu quả. Những phát ngôn này đã khiến Đan Mạch, chính quyền Greenland và nhiều đồng minh châu Âu phản ứng mạnh, đồng thời làm gia tăng căng thẳng trong NATO.

Các chuyên gia quốc phòng cho rằng chưa có căn cứ thuyết phục để kết luận Mỹ phải sở hữu Greenland mới có thể bảo vệ hòn đảo và vận hành Vòm Vàng, bởi Washington đã hoạt động tại Pituffik trong nhiều thập niên và có quyền quân sự rộng theo hiệp ước năm 1951.

Chuyên gia hạt nhân Pháp Etienne Marcuz dẫn trường hợp radar cảnh báo sớm tại Fylingdales ở miền bắc nước Anh. Cơ sở do Không quân Hoàng gia Anh vận hành vẫn phục vụ hệ thống phòng thủ tên lửa của cả Anh và Mỹ, dù Washington không kiểm soát lãnh thổ này.

Trong bối cảnh đó, thỏa thuận mới có thể bảo đảm cho Washington quyền tiếp cận lâu dài và tạo điều kiện mở rộng mạng lưới phòng thủ tại Bắc Cực. Tuy nhiên, việc Mỹ được tự xây thêm căn cứ hay triển khai những thành phần nào của Vòm Vàng tại Greenland vẫn phải chờ văn kiện chính thức được công bố.