Vì sao Iran chưa thu hồi được hàng chục tỷ USD tiền bán dầu?

Quang cảnh cảng Chabahar, Iran. Ảnh tư liệu: IRNA/TTXVN

Theo truyền thông Qatar, tháng 9 vừa qua, người phát ngôn cơ quan tư pháp Iran cho biết mạng lưới trung gian bán dầu, còn được gọi là “mạng lưới ủy thác”, đang nợ chính phủ nước này từ 11 – 12 tỷ USD. Khoản tiền này tương đương một nửa tổng doanh thu dầu mỏ mà Iran dự kiến thu được trong năm tài khóa hiện tại.

Các quan chức Mỹ, trong đó có Bộ trưởng Tài chính Scott Bessent, coi những khó khăn của Iran trong việc tiếp cận nguồn thu dầu mỏ là dấu hiệu cho thấy chiến dịch gây sức ép kinh tế của Washington đang phát huy tác dụng. Hồi tháng 8, ông Bessent tuyên bố “hệ thống ngân hàng ngầm của Iran đang chao đảo” trước sức ép từ Mỹ. Chiến dịch này đã được đẩy mạnh trong bối cảnh Washington đang gia tăng sức ép nhằm tìm cách buộc Tehran nhượng bộ trong cuộc xung đột do Mỹ và Israel phát động nhằm vào Iran hồi cuối tháng 2.

Vậy mạng lưới trung gian bán dầu của Iran hoạt động như thế nào, vì sao Chính phủ nước này phải dựa vào mạng lưới đó và điều gì đã xảy ra với hàng tỷ USD chưa được hoàn trả?

Mạng lưới trung gian bán dầu hình thành thế nào?

Cơ sở lọc dầu của Iran trên đảo Khark. Ảnh tư liệu: IRNA/TTXVN

Khoản nợ nói trên và những khó khăn gây ra cho Chính phủ Iran bắt nguồn từ cơ chế bán dầu được Tehran áp dụng từ năm 2012, nhằm đối phó với các lệnh trừng phạt của Mỹ nhằm vào xuất khẩu dầu mỏ.

Mỹ và châu Âu bắt đầu áp đặt các biện pháp trừng phạt đối với hoạt động bán dầu và thu hồi doanh thu dầu mỏ của Iran từ năm 2012. Hai bên cho rằng nguồn thu từ dầu mỏ góp phần tài trợ cho chương trình hạt nhân của Tehran, do đó hạn chế xuất khẩu dầu sẽ giúp ngăn chương trình này tiếp tục phát triển.

Để ứng phó, Chính phủ Iran đã tìm cách duy trì hoạt động bán dầu bất chấp các biện pháp trừng phạt quốc tế. Khi không thể bán dầu qua Bộ Dầu mỏ và nhận tiền thanh toán thông qua Ngân hàng Trung ương, Tehran chuyển sang bán dầu cho các bên mua trong nước hoặc dùng dầu thô để thanh toán những khoản nợ còn tồn đọng với các cơ quan, tổ chức mà nhà nước chưa trả tiền.

Từ đó, mạng lưới trung gian kinh doanh dầu mỏ, thường được gọi tại Iran là “mạng lưới ủy thác”, dần hình thành. Thay vì bán dầu hoàn toàn qua các kênh chính thức, nhà nước giao dầu thô cho các tổ chức, cá nhân và doanh nghiệp đứng ra bán. Theo cơ chế này, tiền thu được phải chuyển về ngân khố nhà nước; các bên bán hoặc tổ chức tiếp nhận dầu sau đó được thanh toán những khoản chi phí đã thỏa thuận và các khoản tiền nhà nước còn nợ họ. Một số tổ chức trực tiếp bán dầu, trong khi những đơn vị khác thuê các công ty kinh doanh tư nhân thực hiện giao dịch.

Quỹ Hưu trí ngành Dầu mỏ, được thành lập để phục vụ những người đã nghỉ hưu thuộc Bộ Dầu mỏ và có kinh nghiệm trong lĩnh vực này, là một trong những tổ chức đầu tiên được giao dầu thô để bán. Các đơn vị tiếp nhận khác có Căn cứ Xây dựng Khatam al-Anbiya, một đầu mối lớn triển khai các dự án cơ sở hạ tầng quy mô lớn. Ngay cả lực lượng cảnh sát đô thị cũng được chính phủ thanh toán các khoản còn nợ bằng dầu thô.

Thỏa thuận hạt nhân từng giúp Iran kiểm soát nguồn thu

Con tàu di chuyển qua eo biển Hormuz. Ảnh: AA/TTXVN

Ngay từ những lần đầu triển khai cơ chế này, đã xuất hiện chênh lệch giữa doanh thu dự kiến từ bán dầu và số tiền thực tế được chuyển vào ngân khố nhà nước. Những sai lệch trong hạch toán sau đó trở thành nguyên nhân dẫn đến một số vụ án tham nhũng kinh tế lớn tại Iran.

Tình trạng chênh lệch sổ sách và việc chính phủ không thể thu hồi tiền từ các bên bán dầu tư nhân kéo dài đến năm 2016. Khi Iran ký thỏa thuận hạt nhân mang tên Kế hoạch Hành động chung toàn diện (JCPOA) và các biện pháp trừng phạt đối với hoạt động bán dầu được dỡ bỏ, chính phủ nước này có thể giành lại quyền kiểm soát hoạt động kinh doanh dầu mỏ.

Những cá nhân bán dầu Iran nhưng không hoàn trả tiền thu được đã bị bắt giam. Việc nối lại hoạt động bán dầu qua các kênh hợp pháp, minh bạch giúp chính phủ Iran kiểm soát nguồn thu và chi tiêu từ dầu mỏ chặt chẽ hơn trong một thời gian.

Mạng lưới trung gian bán dầu khiến Iran khó thu hồi tiền?

Năm 2018, trong nhiệm kỳ tổng thống đầu tiên, Tổng thống Mỹ Donald Trump rút Mỹ khỏi JCPOA, buộc Iran một lần nữa phải dựa vào các thương nhân tư nhân để bán dầu.

Những bất cập của cơ chế này nhanh chóng tái diễn. Việc hoàn trả tiền bán dầu bị chậm trễ, số liệu hạch toán không khớp, các khoản nợ của thương nhân đối với chính phủ ngày càng tăng. Một số lô dầu của Iran còn bị thu giữ trên biển. Những yếu tố này tiếp tục cản trở Tehran quản lý và thu hồi nguồn thu từ xuất khẩu dầu mỏ.

Mỹ đồng thời mở rộng phạm vi trừng phạt, không chỉ nhắm vào các cơ quan và lợi ích của Chính phủ Iran mà còn đưa vào danh sách trừng phạt các tài khoản ngân hàng liên quan đến giao dịch với chính phủ, các cơ sở đổi tiền, doanh nghiệp và cá nhân có liên quan. Vì vậy, thời gian từ khi một cá nhân tham gia mạng lưới kinh doanh dầu của Iran đến khi người này cùng tài sản, doanh nghiệp bị trừng phạt và tài khoản bị phong tỏa hoặc đóng băng ngày càng rút ngắn.

Hệ quả là các khoản nợ của những thương nhân dầu mỏ bị trừng phạt tiếp tục tích tụ, trong khi họ không còn khả năng tiếp cận tài khoản để hoàn trả tiền cho chính phủ. Iran cũng buộc phải mở rộng mạng lưới bán dầu tư nhân để duy trì hoạt động xuất khẩu. Số người tham gia tăng lên, lượng dầu giao cho mỗi cá nhân hoặc doanh nghiệp giảm xuống, kéo theo nguy cơ doanh thu không được hoàn trả cao hơn.

Các quan chức Iran còn cáo buộc một số bên được ủy thác lợi dụng cơ chế né tránh trừng phạt để trục lợi cá nhân.

Như vậy, hàng tỷ USD mà các bên bán dầu tư nhân còn nợ Chính phủ Iran không chỉ là những khoản thanh toán chưa hoàn tất, mà còn bao gồm các nghĩa vụ tài chính đang có tranh chấp và những khoản bị cáo buộc liên quan đến tham nhũng.

Mới đây, người đứng đầu ngành tư pháp Iran cảnh báo những thương nhân dầu mỏ từ chối hoàn trả tiền bán dầu sẽ phải đối mặt với các biện pháp pháp lý. Tuy nhiên, cảnh báo này không thể tự thay đổi môi trường trừng phạt hay tháo gỡ những rào cản khiến một số thương nhân không thể chuyển tiền về cho chính phủ.

Tehran vì thế phải xử lý đồng thời hai vấn đề: duy trì nguồn thu từ xuất khẩu dầu trong bối cảnh Mỹ gia tăng sức ép và thu hồi hàng tỷ USD vẫn còn nằm ngoài ngân khố nhà nước.