Iran nhắm vào tuyến trung chuyển dầu Mỹ - UAE: Đòn đáp trả tại eo biển Hormuz

Tàu thuyền di chuyển qua eo biển Hormuz, gần thị trấn Khasab, miền Bắc Oman, ngày 20/6/2026. Ảnh: THX/TTXVN phát

Theo truyền thông Qatar, trong bối cảnh Mỹ phong tỏa hải quân các cảng phía Nam Iran và siết chặt trừng phạt, Tehran tuyên bố sẽ kết hợp các biện pháp quân sự và ngoại giao để buộc Washington đáp ứng những yêu cầu của nước này về việc mở lại eo biển Hormuz.

Trước khi chiến sự bùng phát, tuyến hàng hải chiến lược này đảm nhận vận chuyển khoảng 1/5 lượng dầu mỏ và khí đốt toàn cầu. Tuy nhiên, hoạt động hàng hải tại đây gần như đình trệ sau khi Iran tiến hành các cuộc tấn công, kể từ khi Mỹ và Israel mở chiến dịch tập kích nhằm vào nước này ngày 28/2.

Theo các thông tin được công bố, Hải quân Mỹ đã mở một tuyến vận chuyển nhằm giúp các nước vùng Vịnh tiếp tục xuất khẩu dầu mỏ và hàng hóa khác trong bối cảnh khủng hoảng năng lượng.

Tối 11/10, ông Mohsen Rezaei, quan chức an ninh cấp cao Iran, tuyên bố tuyến trung chuyển này đã trở thành mục tiêu tấn công trực tiếp của Tehran. Ông cáo buộc Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM), với sự hỗ trợ của quân đội Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE), sử dụng tàu nhỏ để chuyển dầu sang tàu chở dầu cỡ lớn. Theo ông, Iran đã tấn công 5 - 6 tàu tham gia hoạt động này mỗi đêm trong nhiều tuần.

“Các ông đang buôn lậu, nhưng eo biển nằm dưới sự kiểm soát của Iran và chúng tôi là bên điều hành”, ông Rezaei tuyên bố.

Phát biểu này dường như nhằm đáp trả Tổng thống Mỹ Donald Trump, người từng hoan nghênh hoạt động xuất khẩu năng lượng qua eo biển Hormuz đã có thời điểm phục hồi về mức trước chiến tranh. Ông Rezaei đồng thời cảnh báo Iran sẽ đáp trả quyết liệt nếu cơ sở hạ tầng năng lượng và dân sự của nước này tiếp tục bị tấn công.

Quan chức Iran cũng đe dọa các cơ sở hạ tầng số có liên hệ với Mỹ tại UAE và khu vực eo biển Hormuz, bao gồm tuyến cáp, trung tâm dữ liệu và cơ sở trí tuệ nhân tạo (AI). Ông còn cáo buộc Saudi Arabia hỗ trợ Mỹ vận chuyển dầu nhằm vượt qua các hạn chế của Iran, nhưng không đe dọa tấn công trực tiếp Riyadh.

Iran cho biết Mỹ đã chấp nhận một số trong 7 điều kiện mà Tehran đưa ra để mở lại hoàn toàn eo biển Hormuz và chấm dứt chiến tranh. Tuy nhiên, Tehran khẳng định thỏa thuận chỉ có thể đạt được khi tất cả yêu cầu được đáp ứng.

Ông Hamidreza Azizi, chuyên gia cấp cao về Iran tại Nhóm Khủng hoảng Quốc tế, nhận định lập trường trên phản ánh đánh giá của Tehran rằng nước này chưa chịu sức ép cấp bách phải đạt thỏa thuận với Mỹ, bởi việc gây gián đoạn hoạt động hàng hải tại Hormuz có tác động trên phạm vi toàn cầu.

Tuy nhiên, ông đặt câu hỏi liệu Iran có đánh giá quá cao khả năng duy trì sức ép này trong bối cảnh chi phí kinh tế ngày càng tăng hay không.

Tuyến trung chuyển dầu vận hành ra sao?

Tàu Iran tuần tra trong cuộc diễn tập quân sự ở Vịnh Oman. Ảnh: The Guardian/TTXVN

Hệ thống này kết hợp các tàu chở dầu thô cỡ rất lớn (VLCC) với những tàu nhỏ hơn, dưới sự phối hợp của quân đội Mỹ, để nhận dầu tại các cảng của các nước Arab rồi đi theo hành lang hàng hải phía Nam, gần bờ biển Oman, ra khỏi eo biển Hormuz.

Các tàu thường tắt thiết bị phát tín hiệu nhận dạng và di chuyển ban đêm để giảm nguy cơ bị tấn công. Sau khi chuyển dầu giữa các tàu tại vịnh Oman, một số tàu quay lại nhận hàng. Trong đêm 11/10 và rạng sáng 12/10, nhiều tàu bị tấn công, trong đó có hai tàu chở dầu đang rời khu vực và một tàu neo gần cảng Sohar của Oman, nơi được cho là diễn ra hoạt động trung chuyển.

IRGC cũng cảnh báo nguy cơ từ các thủy lôi được cho là đã được rải tại Hormuz kể từ khi chiến tranh bắt đầu. Lực lượng này cho biết ba tàu chở dầu bị hư hại nghiêm trọng do trúng thủy lôi trong dịp cuối tuần, song video được công bố không cho thấy rõ thời điểm thủy lôi phát nổ.

Chi phí vận tải tăng, tác động lan rộng

Theo bà Michelle Wiese Bockmann, chuyên gia tình báo hàng hải cấp cao tại công ty Windward ở London, tuyến trung chuyển phía Nam đã giúp các công ty dầu khí quốc gia Arab duy trì xuất khẩu. Tuy nhiên, khi tuyến này hoạt động hiệu quả hơn, khả năng gây sức ép của Iran tại eo biển Hormuz giảm xuống, trong khi các cuộc tấn công nhằm vào tàu thuyền lại gia tăng.

Dữ liệu của Windward cho thấy trong tuần cuối tháng 9, trung bình 31 tàu đi qua Hormuz mỗi ngày, thấp hơn nhiều so với mức 138 tàu/ngày trước chiến tranh. Trong quý III/2026, 87% trong tổng số 45 tàu bị Iran nhắm mục tiêu là tàu chở dầu; 93% các vụ tấn công xảy ra tại eo biển Hormuz.

Các cuộc tấn công góp phần đẩy cước vận tải lên mức chiếm 25 - 30% tổng chi phí dầu thô từ vùng Vịnh, so với 1 - 3% trước chiến tranh. Các công ty dầu khí quốc gia phải giảm giá bán tới 35 USD/thùng so với giá chính thức để duy trì xuất khẩu.

Nguyên nhân chính khiến chi phí tăng cao là tình trạng thiếu tàu chở dầu sẵn sàng chấp nhận rủi ro khi đi qua khu vực nguy hiểm. Khoảng 15 - 20% số tàu chở dầu thô cỡ rất lớn đang bị giữ trong một hệ thống hậu cần kém hiệu quả, phụ thuộc vào hoạt động chuyển dầu giữa các tàu. Hệ thống này càng khó vận hành khi các cuộc tấn công gia tăng, trong khi tàu thuyền phải đối mặt với nguy cơ bị nhắm mục tiêu tại cảng bốc hàng và khu neo đậu.

Bà Bockmann cảnh báo: “Tình trạng này đang tạo ra tác động dây chuyền đối với chi phí vận tải và giá trị hàng hóa trên toàn cầu, ảnh hưởng đến nhiều loại tàu chứ không chỉ tàu chở dầu”.