Vì sao Kiểm toán nhà nước triển khai kiểm toán sớm hơn thông lệ?

Quang cảnh Hội nghị công bố Quyết định kiểm toán việc quản lý, sử dụng tài chính công, tài sản công năm 2025 tại Bộ Xây dựng, Bộ Nội vụ và Văn phòng Chính phủ ngày 26/02/2026. Ảnh tư liệu.

Áp lực từ "hạn định" của Luật Ngân sách mới

Lý do cốt yếu nhất dẫn đến việc đẩy sớm lịch trình kiểm toán chính là sự thay đổi của khung pháp lý. Luật Ngân sách nhà nước năm 2025 đã rút ngắn thời hạn quyết toán ngân sách nhà nước từ 14 tháng xuống còn 12 tháng. Theo đó, các Bộ, ngành phải nộp báo cáo quyết toán trước ngày 01/07, thay vì ngày 01/10 như trước đây.

Để phục vụ việc tổng hợp và phê chuẩn quyết toán của Quốc hội vào đầu năm sau, KTNN phải điều chỉnh toàn bộ kế hoạch kiểm toán. Các cuộc kiểm toán ngân sách Bộ, ngành hiện nay yêu cầu phải kết thúc trước ngày 31/10.

Tại các địa phương, áp lực còn lớn hơn khi Hội đồng nhân dân phải phê chuẩn quyết toán ngân sách địa phương trước ngày 01/07. Điều này đồng nghĩa với việc KTNN khu vực phải trình lãnh đạo KTNN phê duyệt dự thảo báo cáo quyết toán ngân sách địa phương cấp Ngành trước ngày 20/6.

Sự thay đổi về "hạn định" pháp lý này đã tạo ra hiệu ứng dây chuyền. Để đảm bảo chất lượng báo cáo trong một quỹ thời gian hạn hẹp, các đơn vị kiểm toán chuyên ngành và khu vực phải thực hiện khảo sát, lập kế hoạch kiểm toán ngay từ trước Tết Nguyên đán.

Lịch trình vốn có "dư địa" trống vào quý I để đào tạo, bồi dưỡng nay đã được thay thế bằng những đợt “ra quân” kiểm toán đồng loạt. Trường Đào tạo và Bồi dưỡng nghiệp vụ kiểm toán cũng phải điều chỉnh kế hoạch: thay vì tập trung đào tạo vào quý I như mọi năm, năm nay chỉ tổ chức trước một số lớp quan trọng, phần lớn các lớp còn lại phải dời sang quý IV để tập trung cho các đoàn kiểm toán đợt 1 và đợt 2.

Quang cảnh Hội nghị công bố Quyết định kiểm toán việc quản lý, sử dụng tài chính công, tài sản công năm 2025 tại Bộ GD&ĐT ngày 27/02/2026. Ảnh tư liệu

Tiên phong xóa bỏ tâm lý "tháng Giêng là tháng ăn chơi"

Bên cạnh áp lực về luật định, việc triển khai kiểm toán sớm còn mang ý nghĩa chính trị sâu sắc nhằm thực hiện theo tinh thần chỉ đạo của Tổng Bí thư Tô Lâm và Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính.

Tại cuộc họp Ban Bí thư ngày 24/02, Tổng Bí thư đã yêu cầu cả hệ thống chính trị phải bắt tay ngay vào công việc, khẩn trương đưa mọi hoạt động trở lại nhịp độ bình thường, tuyệt đối không để tình trạng du xuân kéo dài hay tồn tại tâm lý "tháng Giêng là tháng ăn chơi" trong hệ thống chính trị.

KTNN đã thể hiện vai trò tiên phong trong việc siết chặt kỷ luật, kỷ cương công vụ, đẩy mạnh phòng chống tham nhũng, lãng phí ngay từ những ngày đầu năm. Tại Hội nghị triển khai kiểm toán việc quản lý, sử dụng tài chính công, tài sản công năm 2025 của Bộ Xây dựng, Bộ Nội vụ và Văn phòng Chính phủ, ông Lê Đình Thăng - Kiểm toán trưởng KTNN chuyên ngành II - nhấn mạnh: Việc triển khai kiểm toán vào tháng Giêng âm lịch cần được nhìn nhận là một hoạt động công vụ bình thường, phản ánh tinh thần sẵn sàng thực hiện nhiệm vụ của toàn hệ thống chính trị. Việc "ra quân" sớm hơn thông lệ nhằm đáp ứng lộ trình rút ngắn thời gian quyết toán của Luật Ngân sách mới, không chỉ đảm bảo tiến độ báo cáo mà còn là "cú hích" quan trọng để thay đổi tư duy làm việc. Điều đó góp phần hình thành thói quen làm việc chuyên nghiệp, tốc độ cao cho các đơn vị sử dụng ngân sách; các đơn vị cần nghiêm túc tuân thủ quy định lập báo cáo quyết toán đúng thời hạn 31/01.

Thực tế cho thấy, tinh thần "làm việc sớm, vào việc ngay" đã được KTNN cụ thể hóa bằng các hành động quyết liệt. Ngay sau kỳ nghỉ Tết Bính Ngọ, sáng 26/02, KTNN đã phối hợp với Bộ Xây dựng, Bộ Nội vụ và Văn phòng Chính phủ tổ chức Hội nghị triển khai kiểm toán.

Tiếp đó, ngày 27/02, KTNN đã triển khai kiểm toán các Bộ, ngành lớn như Bộ Giáo dục và Đào tạo, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch. Từ ngày 02/3, các đoàn kiểm toán đồng loạt "ra quân" để thực hiện nhiệm vụ tại các tỉnh Sơn La, Đồng Nai, Lâm Đồng. Đây là minh chứng rõ nét cho quyết tâm xóa bỏ khoảng thời gian trống sau Tết, đưa các hoạt động công vụ vào nhịp độ khẩn trương ngay từ những ngày đầu năm.

Linh hoạt điều chỉnh lịch biểu kiểm toán

Để phù hợp với tiến độ hồ sơ của đơn vị trong bối cảnh triển khai sớm, KTNN đã thực hiện những điều chỉnh linh hoạt về nội dung và phương pháp. Tại các đơn vị chuyên ngành, cơ cấu các đợt kiểm toán được sắp xếp lại một cách khoa học:

Đợt 1: Thay vì đợi số liệu tổng hợp toàn ngành (vốn thường chưa sẵn sàng vào đầu năm), kiểm toán tập trung trực tiếp tại các đơn vị sử dụng ngân sách. Đơn vị nào có báo cáo trước sẽ được kiểm toán trước. Nội dung cũng được rút gọn, tập trung vào các nhiệm vụ trọng tâm. Ví dụ tại Bộ Xây dựng, thay vì 8 nhiệm vụ như trước, đợt đầu này chỉ tập trung vào 3 nhiệm vụ cốt lõi.

Đợt 2: Tập trung toàn lực vào kiểm toán báo cáo quyết toán ngân sách để đảm bảo các mốc thời gian phát hành báo cáo trước ngày 20/09 (đối với quyết toán NSNN) và trước tháng 7 (đối với địa phương).

Đợt 3: Chỉ dành cho các cuộc kiểm toán chuyên đề, do các nội dung tài chính tài sản công đã được xác nhận ở các đợt trước.

Thách thức từ mô hình mới và "liều thuốc thử" cho đơn vị

Năm 2026 không chỉ áp lực về thời gian mà còn là năm đầu tiên KTNN tổ chức thực hiện các nhiệm vụ kiểm toán đối với niên độ ngân sách năm 2025 khi toàn hệ thống chính trị vận hành theo mô hình chính quyền 3 cấp.

Tại các khu vực địa bàn rộng như Lâm Đồng (gồm cả các khu vực thuộc tỉnh Bình Thuận và Đắk Nông cũ vừa sáp nhập), khoảng cách di chuyển từ trung tâm đến đơn vị xa nhất lên tới 250km. Để giải quyết, các đoàn kiểm toán đã phải chia cụm theo địa giới hành chính cũ và bố trí các tổ kiểm toán xuống trực tiếp địa bàn xã để làm việc, tránh mất thời gian di chuyển hằng ngày.

Khó khăn còn đến từ số liệu do đây là năm đầu tiên vận hành mô hình mới, nên đầu tháng 3, không ít Bộ, ngành, địa phương chưa tổng hợp xong số liệu, dẫn đến số liệu cung cấp cho đoàn kiểm toán có thể chưa đầy đủ. Thêm vào đó, đội ngũ kế toán cấp xã còn mỏng, cùng với việc niên độ kiểm toán 2025 bị chia làm hai giai đoạn (trước và sau khi chuyển đổi chính quyền) đã tạo ra những rào cản không nhỏ trong việc phối hợp cung cấp hồ sơ.

Với tinh thần đồng hành cùng đơn vị được kiểm toán, KTNN xác định những khó khăn bước đầu là tất yếu trong năm đầu chuyển đổi. Do đó, các đoàn kiểm toán sẽ phối hợp chặt chẽ với đơn vị, xem xét kỹ khi đánh giá việc tuân thủ pháp luật, cũng như xác nhận tính trung thực, hợp lý của các báo cáo tài chính. Việc triển khai sớm chính là "liều thuốc thử" quan trọng để các đơn vị sử dụng ngân sách dần tuân thủ nghiêm quy định lập báo cáo đúng hạn (31/01), chấm dứt tình trạng "rề rà" kéo dài nhiều năm qua.

Việc đổi mới lịch trình và phương thức hoạt động không chỉ nhằm đáp ứng các yêu cầu nghiêm ngặt của Luật Ngân sách mới mà còn khẳng định quyết tâm của KTNN trong việc đổi mới tư duy công vụ. Lộ trình này kỳ vọng sẽ đưa hoạt động kiểm toán tài chính công đi vào nền nếp ngay từ những ngày đầu năm, góp phần nâng cao kỷ cương, kỷ luật tài chính quốc gia./.

THÙY ANH