Vì sao Mặt trăng tháng 8 Âm lịch có màu cam khổng lồ kéo dài nhiều ngày?
Trong những ngày quanh Trăng thu hoạch, Mặt Trăng xuất hiện tương đối sớm sau hoàng hôn trong nhiều buổi tối liên tiếp.
Vì sao lại gọi là Trăng Thu hoạch?
Hội Thiên văn Hà Nội (HAS), ngày 26-27/9 vừa qua, Mặt Trăng mọc từ rất sớm ngay khi Mặt Trời vừa lặn (khoảng 17:30), xuất hiện rực rỡ suốt cả đêm tại khu vực chòm sao Song Ngư (Pisces). Lần trăng tròn này còn được gọi là Trăng Thu Hoạch.
Đây là tên gọi truyền thống dành cho kỳ Trăng Tròn nằm gần điểm Thu Phân (23/9) nhất trong năm. Quanh thời điểm này, Mặt Trăng mọc rất nhanh ngay sau khi Mặt Trời lặn trong nhiều đêm liên tiếp. Trong lịch sử, lượng ánh sáng dồi dào xuất hiện ngay từ đầu buổi tối này đã giúp người nông dân có thêm ánh sáng để thu hoạch vụ mùa muộn.
Trăng Thu hoạch thắp sáng bầu trời tháng 9. Ảnh: PV
Vào thời điểm trăng tròn, mặt trăng sẽ nằm ở vị trí xung đối. Lúc này bề mặt của mặt trăng sẽ phản xạ tối đa ánh sáng mặt trời về phía trái đất. Mặt trăng trong giai đoạn này mọc vào lúc hoàng hôn, đạt đỉnh cao nhất vào nửa đêm và lặn vào lúc bình minh.
Vì vậy, trăng tròn hiện diện trọn vẹn suốt cả đêm, từ khi trời vừa tối cho đến khi mặt trời mọc. Do được mặt trời chiếu sáng trực tiếp ở phía đối diện, trăng tròn rất sáng và dễ quan sát bằng mắt thường, kể cả trong điều kiện có một chút mây mù.
Hội Thiên văn Hà Nội (HAS) cho biết, mỗi năm, vào khoảng thời gian quanh thu phân, lần Trăng tròn gần thu phân nhất ở Bắc Bán Cầu được gọi là Trăng thu hoạch, hay Trăng mùa gặt. Cái tên này đã xuất hiện từ hàng trăm năm trước, gắn với đời sống nông nghiệp và cách con người quan sát bầu trời.
Thông thường, Mặt Trăng mọc muộn hơn khoảng 50 phút sau mỗi ngày. Nhưng quanh thời điểm Trăng thu hoạch, khoảng cách giữa hai lần Mặt Trăng mọc liên tiếp có thể ngắn hơn đáng kể. Chẳng hạn, tại Hà Nội năm 2026, trong những ngày quanh Trăng thu hoạch, thời điểm Mặt Trăng mọc chỉ chênh khoảng 35 - 39 phút mỗi ngày. Nhờ vậy, Mặt Trăng xuất hiện tương đối sớm sau hoàng hôn trong nhiều buổi tối liên tiếp.
Vì sao lại có tên "Trăng thu hoạch"? Trong xã hội nông nghiệp trước khi ánh sáng nhân tạo phổ biến, thêm vài giờ ánh sáng tự nhiên sau hoàng hôn có thể giúp người dân tiếp tục những công việc còn dang dở như thu gom, vận chuyển nông sản. Trăng thu hoạch không tạo ra mùa gặt, mà sự xuất hiện của nó trùng với thời điểm mùa màng bước vào vụ thu hoạch.
Nhưng Trăng thu hoạch không phải lúc nào cũng rơi vào tháng 9. Tiêu chí để xác định Trăng thu hoạch không nằm ở tháng nào, mà là lần Trăng tròn gần thu phân nhất. Vì thế, trong một số năm, Trăng thu hoạch có thể xuất hiện vào tháng 10. Năm 2025 là một ví dụ: Trăng tròn ngày 7/9 nằm khá xa thu phân, nên lần Trăng tròn ngày 7/10 mới được xác định là Trăng thu hoạch.
Và nếu bạn từng thấy một "Mặt Trăng khổng lồ màu vàng cam" trong ảnh Trăng thu hoạch, đó cũng không phải đặc điểm riêng của nó. Màu vàng cam khi Mặt Trăng ở gần chân trời liên quan đến sự tán xạ ánh sáng trong khí quyển, còn cảm giác Mặt Trăng lớn bất thường là ảo giác Mặt Trăng. Những hiệu ứng này có thể xuất hiện với bất kỳ lần Trăng tròn nào.
Từ một cái tên gắn với mùa màng và ánh sáng tự nhiên, Trăng thu hoạch đã vượt ra khỏi ý nghĩa nông nghiệp để trở thành một biểu tượng văn hóa, xuất hiện trong văn học, âm nhạc và nhiều hình thức nghệ thuật. Đằng sau một lần Trăng tròn tưởng như quen thuộc là câu chuyện về cách con người quan sát bầu trời, nhận ra những quy luật của tự nhiên và đưa chúng vào nhịp sống của mình.
Hàng loạt sự kiện kỳ thú trên bầu trời đêm tháng 10
HAS cho biết, tháng 10 mang đến một loạt hiện tượng thiên văn đáng chú ý ctho những người yêu bầu trời. Từ Sao Thổ ở vị trí trực đối, các lần quan sát thuận lợi của Sao Thủy, cho đến những trận mưa sao băng như Draconids, Southern Taurids cho tới Orionids, bầu trời đêm tháng này có khá nhiều điều để chờ đợi.
Ngày 4 tháng 10 - Sao Thổ ở vị trí trực đối
Sao Thổ sẽ nằm gần vị trí đối diện Mặt Trời trên bầu trời, trở thành thời điểm thuận lợi để quan sát hành tinh có vành đai nổi tiếng này. Từ Hà Nội, Sao Thổ có thể quan sát trong phần lớn đêm, đạt độ cao khoảng 70° trên bầu trời vào khoảng 23 : 47. Với kính thiên văn, đây là thời điểm rất thích hợp để tìm kiếm hệ vành đai đặc trưng của hành tinh này.
Ngày 9 tháng 10 - Mưa sao băng Draconids đạt cực đại
Mưa sao băng Draconids hoạt động từ 06/10 đến 10/10 với cực đại năm nay rơi ngày 09/10. Từ Hà Nội, trận mưa sao băng có thể quan sát từ sau hoàng hôn đến trước nửa đêm khi tâm điểm thuộc chòm sao Draco lặn xuống phía tây. Do tâm điểm đạt vị trí cao nhất trước khi trời tối, thời gian thuận lợi nhất để quan sát là ngay sau hoàng hôn, đặc biệt là vào tối 08/10 và 09/10.
Ngày 12 tháng 10 – Sao Thủy đạt ly giác cực đại về phía Đông
Sao Thủy sẽ đạt khoảng cách góc lớn nhất so với Mặt Trời trong lần xuất hiện buổi tối tháng 09 – 10/2026, với độ sáng khoảng − 0,1. Tuy nhiên, từ Hà Nội, hành tinh này chỉ đạt độ cao khoảng 14° phía trên đường chân trời vào lúc hoàng hôn, vì vậy việc quan sát sẽ tương đối thử thách. Hãy tìm Sao Thủy thấp về phía tây ngay sau khi Mặt Trời lặn.
Ngày 21 tháng 10 – Mưa sao băng Orionids đạt cực đại
Orionids hoạt động từ 02/10 đến 07/11, đạt cực đại khoảng 21/10 với khoảng 15 sao băng xuất hiện mỗi giờ. Từ Hà Nội, tâm điểm bức xạ chỉ mọc vào khoảng 21h51, nhưng điều kiện quan sát sẽ tốt hơn về gần sáng, đặc biệt khoảng sau 03 giờ sáng khi Orion ở vị trí cao hơn trên bầu trời. Thời gian lý tưởng là sau nửa đêm cho tới trước bình minh.
Hãy dành một đêm rời xa ánh đèn thành phố, hướng mắt lên bầu trời và khám phá những chuyển động vẫn đang diễn ra trên đầu chúng ta. Bạn sẽ chọn hiện tượng nào để quan sát đầu tiên?
