Bí ẩn Ötzi – xác ướp băng 5.300 năm tuổi và câu chuyện 'lời nguyền'

Năm 1991, một phát hiện tình cờ trên dãy Alps đã làm thay đổi nghiên cứu về con người thời tiền sử. Hai du khách người Đức, Erika và Helmut Simon, trong lúc đi bộ đường núi đã nhìn thấy phần thân trên của một thi thể nhô ra khỏi lớp băng ở độ cao khoảng 3.210 m tại khu vực Tisenjoch, gần thung lũng Schnalstal, trên dãy Alps. Ban đầu, họ và những người tiếp cận hiện trường đều cho rằng đây là thi thể một nhà leo núi gặp nạn.

Chỉ sau khi thi thể được đưa ra khỏi băng và các chuyên gia tiến hành kiểm tra, giới khảo cổ mới phát hiện đây là thi thể một người đàn ông sống vào Thời Đại Đồ Đồng, cách hiện tại hơn 5.300 năm. Thi thể sau này được đặt tên là Ötzi, theo khu vực Ötztal Alps.

Năm 1991, một phát hiện tình cờ trên dãy Alps đã làm thay đổi nghiên cứu về con người thời tiền sử. Ảnh: @Sohu.

Ngày 19/9/1991, Erika và Helmut Simon phát hiện thi thể khi đang leo núi. Vì địa điểm nằm gần biên giới Italy - Áo, cảnh sát và lực lượng chức năng của cả hai nước nhanh chóng được thông báo.

Việc khai quật ban đầu gặp nhiều khó khăn do thi thể bị đóng băng sâu và thời tiết xấu. Một nỗ lực đầu tiên không thành công, trong khi chiếc rìu đồng được tìm thấy gần thi thể lại trở thành manh mối quan trọng. Những người leo núi Reinhold Messner và Hans Kammerlander khi quan sát các vật dụng bằng da, vỏ cây và chiếc rìu đã sớm nghi ngờ đây không phải một nạn nhân hiện đại.

Ngày 23/9/1991, thi thể cuối cùng được đưa ra khỏi băng và chuyển tới Innsbruck để kiểm tra. Chuyên gia tiền sử Konrad Spindler tham gia nghiên cứu ngày hôm sau và nhanh chóng nhận định xác ướp có tuổi đời ít nhất 4.000 năm. Những nghiên cứu tiếp theo xác định niên đại của xác ướp băng Ötzi vào khoảng 5.300 năm.

Địa điểm phát hiện cũng rất đặc biệt. Thi thể nằm trong một khe lõm rộng khoảng 3 x 7 m, giúp hạn chế tác động trực tiếp của dòng băng. Sau khi Ötzi tử vong, tuyết và băng bao phủ cơ thể, tạo nên môi trường tự nhiên lạnh giá giúp bảo quản xác và nhiều vật dụng đi kèm trong hàng thiên niên kỷ.

Điều khiến xác ướp băng Ötzi trở nên đặc biệt không chỉ là tuổi đời của thi thể. Cùng với xác ướp, các nhà khảo cổ còn thu hồi được một lượng lớn quần áo, công cụ và vũ khí.

Trong số đó có rìu đồng, dao đá, cung, bao tên cùng nhiều mũi tên, bình bằng vỏ cây bạch dương, quần áo làm từ da và lông thú, giày dép cùng nhiều vật dụng nhỏ khác. Những đồ vật này gần như tạo thành một “bộ hành trang” hoàn chỉnh của một người sống trong thời kỳ chuyển tiếp từ Thời Kỳ Đồ Đá Mới sang Thời Đại Đồ Đồng.

Đặc biệt, chiếc rìu có lưỡi bằng đồng cho thấy trình độ luyện kim của cộng đồng mà Ötzi thuộc về đã đạt tới mức tinh vi, khéo léo đáng kể. Theo Bảo tàng Khảo cổ Nam Tirol, thời đại của Ötzi sinh sống nằm trong giai đoạn đầu của Thời Đại Đồ Đồng, khi kỹ thuật khai thác và gia công đồng mới bắt đầu đóng vai trò quan trọng ở châu Âu.

Nhờ tình trạng bảo quản hiếm có, Ötzi không chỉ là một thi thể cổ mà còn là nguồn dữ liệu trực tiếp về đời sống, kỹ thuật chế tác, trang phục, công cụ và hoạt động của con người thời tiền sử.

Một trong những bí ẩn lớn nhất xoay quanh Ötzi là nguyên nhân tử vong. Trong thời gian đầu, các nhà nghiên cứu từng phải xem xét nhiều khả năng, từ tai nạn trên núi đến xung đột giữa các nhóm người. Bước ngoặt xảy ra vào năm 2001, khi chụp X-quang phát hiện một mũi tên bằng đá nằm sâu ở vùng vai trái của Ötzi.

Mũi tên đã xuyên vào cơ thể và làm tổn thương một động mạch. Các nghiên cứu cho thấy vết thương này có khả năng gây mất máu nghiêm trọng. Ngoài ra, trên cơ thể còn phát hiện những dấu vết thương tích khác, trong đó có vết thương ở bàn tay phải và những tổn thương liên quan đến vùng đầu.

Bảo tàng Khảo cổ Nam Tirol hiện xác định Ötzi là một nạn nhân bị sát hại. Tuy nhiên, trình tự chính xác của cuộc tấn công, số người tham gia và động cơ vẫn chưa thể phục dựng hoàn toàn sau hơn 5.000 năm.

Điều này khiến Ötzi trở thành một trường hợp đặc biệt của khảo cổ học pháp y. Các nhà khoa học có thể xác định nhiều dấu vết trên cơ thể, nhưng không thể tái dựng đầy đủ những gì đã xảy ra trên sườn núi vào thời điểm ông ấy qua đời.

Sau khi Ötzi được công chúng biết đến, một câu chuyện huyền bí bắt đầu lan truyền: những người từng tiếp xúc hoặc nghiên cứu xác ướp lần lượt gặp chuyện không may, từ đó xuất hiện lời đồn về “lời nguyền Ötzi”.

Một số bài báo từng đưa tin rằng nhiều người có liên quan đến việc phát hiện và nghiên cứu Ötzi đã qua đời sau đó. Đặc biệt, cái chết của Konrad Spindler, một trong những chuyên gia đầu tiên xác định tuổi của xác ướp, càng khiến câu chuyện thu hút sự chú ý của truyền thông.

Tuy nhiên, việc một số người từng tiếp xúc với Ötzi qua đời không phải là bằng chứng khoa học cho sự tồn tại của lời nguyền. Những trường hợp qua đời được giới truyền thông cho là có liên hệ với “lời nguyền” Ötzi thực ra có nhiều nguyên nhân tử vong khác nhau, rõ ràng không hình thành một bằng chứng nhân quả hai chiều.

Các chuyên gia khảo cổ cũng thừa nhận rằng, phần lớn giới nghiên cứu không tin vào lời nguyền và cho rằng những câu chuyện này chủ yếu được truyền thông khai thác vì yếu tố bí ẩn, trong khi các nhà khảo cổ nhấn mạnh cần phân biệt giữa sự trùng hợp và quan hệ nhân quả.

Ötzi đã góp phần thay đổi cách các nhà khoa học nghiên cứu con người tiền sử. Thay vì chỉ dựa vào xương, đồ gốm hay công cụ đá, các nhà nghiên cứu có thể trực tiếp kiểm tra mô mềm, tóc, da, nội tạng và những dấu vết còn lại trên cơ thể.

Điều kiện đóng băng đặc biệt đã bảo tồn một lượng thông tin mà thông thường sẽ biến mất hoàn toàn theo thời gian. Quần áo và trang bị của Ötzi cũng cho phép các nhà khoa học nghiên cứu kỹ thuật dệt, thuộc da, chế tác công cụ và khả năng thích nghi với môi trường núi cao.

Bảo tàng Khảo cổ Nam Tirol hiện lưu giữ Ötzi trong một buồng lạnh chuyên dụng. Xác ướp được bảo quản ở điều kiện mô phỏng môi trường băng giá nhằm hạn chế những thay đổi có thể xảy ra sau khi đưa ra khỏi môi trường tự nhiên. Từ năm 1998, Ötzi cùng các hiện vật liên quan được trưng bày tại bảo tàng ở Bolzano.