Vì sao 'một mâm cơm, 3 bộ quản lý' vẫn không an toàn?

Thời gian qua, cả nước xảy ra nhiều vụ ngộ độc thực phẩm, trong đó có những vụ ngộ độc tập thể quy mô lớn. Đặc biệt, qua công tác kiểm tra, đã phát hiện nhiều vụ việc vi phạm về ATTP bị xử lý hình sự, đặc biệt là những vụ thực phẩm "bẩn" gây rúng động dư luận xã hội.

Việc quản lý ATTP trở nên bức thiết nhằm đảm bảo an toàn sức khỏe, tính mạng cho người tiêu dùng, mang lại niềm tin cho người dân và khả năng cạnh tranh của hàng hóa Việt Nam.

Để quản lý ATTP nghiêm minh, thống nhất, tránh phân tán, chồng chéo, cần phải có khung pháp lý đủ mạnh, đáp ứng với sự thay đổi của quy mô sản xuất, thương mại điện tử và chuỗi cung ứng toàn cầu.

Sau 15 năm thi hành Luật An toàn thực phẩm đã bộc lộ một số bất cập, đặc biệt là tồn tại tình trạng quản lý phân tán, chồng chéo giữa các bộ, ngành, "một mâm cơm - 3 bộ quản lý".

Lực lượng chức năng kiểm tra ATTP tại chợ Phùng Khoang, Hà Nội.

Bộ Y tế có 4 dự án luật trình Quốc hội khoá XVI tại kỳ họp thứ 2 tới đây, trong đó có dự án Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi).

Theo Thứ trưởng Bộ Y tế Đỗ Xuân Tuyên, Bộ Y tế đã tham mưu Chính phủ và báo cáo Bộ Chính trị về việc thống nhất một đầu mối quản lý ATTP từ trung ương đến địa phương. Theo kết luận của Bộ Chính trị, Bộ Y tế được giao làm cơ quan quản lý thống nhất về ATTP ở cấp trung ương.

Ở cấp tỉnh, việc quản lý được thống nhất giao cho Sở Y tế trên cơ sở chức năng, nhiệm vụ của Chi cục ATTP. Ở cấp xã, phòng văn hóa - xã hội thực hiện nhiệm vụ tham mưu cho UBND cấp xã trong công tác quản lý; đồng thời hình thành các tổ, lực lượng thực hiện kiểm tra, đánh giá và giám sát việc bảo đảm an toàn thực phẩm trên địa bàn.

Tư duy xuyên suốt là chuyển từ "kiểm soát từng khâu riêng lẻ" sang "quản lý toàn bộ chuỗi giá trị thực phẩm" dựa trên nguy cơ, từ sản xuất ban đầu đến bàn ăn.

Ông Chu Quốc Thịnh, Cục trưởng Cục An toàn thực phẩm (Bộ Y tế) cho biết, dự án Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) đánh dấu bước đột phá về đổi mới tư duy quản lý ATTP. Đó là, kiểm soát ATTP được thực hiện từ gốc thông qua việc kiểm soát nguy cơ theo từng "mắt xích" của chuỗi cung ứng sản phẩm.

Từ việc kiểm soát tồn dư lượng thuốc thú y, thuốc bảo vệ thực vật và các tác nhân gây ô nhiễm tại khâu sản xuất ban đầu như trồng trọt, chăn nuôi, thu hái đến chế biến, sản xuất, kinh doanh cho tới tận tay người tiêu dùng.

Chuyển từ "kiểm soát từng khâu riêng lẻ, ứng phó bị động" sang "quản lý toàn bộ chuỗi giá trị thực phẩm dựa trên nguy cơ" và "phòng ngừa từ sớm" bằng phân tích nguy cơ.

Cục trưởng Cục An toàn thực phẩm cho biết, việc đánh giá nguy cơ thực hiện theo hướng dẫn của Ủy ban Tiêu chuẩn thực phẩm quốc tế CODEX, bao gồm: Đánh giá nguy cơ, quản lý nguy cơ và truyền thông nguy cơ.

Đánh giá nguy cơ là xác định các mối nguy, không bảo đảm an toàn trong mỗi "mắt xích" dựa trên các bằng chứng khoa học và cơ sở dữ liệu về ATTP. Đây là hoạt động độc lập với quản lý nguy cơ và truyền thông nguy cơ.

Kết quả đánh giá nguy cơ là căn cứ để cơ quan quản lý đưa ra quyết định điều chỉnh biện pháp quản lý như: Xây dựng, ban hành quy định kỹ thuật về ATTP; kiểm tra nhà nước đối với thực phẩm nhập khẩu; truy xuất nguồn gốc đối với thực phẩm; biện pháp hậu kiểm đối với thực phẩm, cơ sở sản xuất, kinh doanh thực phẩm.

Hiện nay, dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) giao Bộ trưởng Bộ Y tế ban hành quy định về phân tích nguy cơ về ATTP theo các hướng dẫn của tổ chức quốc tế; chủ trì, phối hợp với các bộ, ngành liên quan tổ chức thực hiện phân tích nguy cơ đối với ATTP.

Kiểm tra bếp ăn bán trú trên địa bàn Hà Nội.

Ông Chu Quốc Thịnh cho rằng, để có thể triển khai được hoạt động phân tích nguy cơ thì cần một cơ sở dữ liệu ATTP quốc gia liên thông. Bộ Y tế có trách nhiệm tổ chức xây dựng, quản lý và phát triển cơ sở dữ liệu, hạ tầng kỹ thuật của hệ thống thông tin ATTP trên cơ sở cập nhật, tích hợp thông tin, dữ liệu toàn ngành ATTP; kết nối, chia sẻ thống nhất với hệ thống thông tin, dữ liệu của UBND các cấp và hệ thống cơ sở dữ liệu tập trung quốc gia.

Chính vì vậy, Bộ Y tế đã thành lập Trung tâm đánh giá nguy cơ ATTP thuộc Viện Kiểm nghiệm An toàn vệ sinh thực phẩm Quốc gia để triển khai một số hoạt động đánh giá nguy cơ theo hướng dẫn quốc tế.

Theo Thứ trưởng Bộ Y tế, dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) còn có các điểm mới như thể chế hóa 4 chính sách Chính phủ đã thông qua tại Nghị quyết số 184/NQ-CP.

Chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm. Chỉ một số nhóm thực phẩm có nguy cơ cao mới phải đăng ký bản công bố sản phẩm như thực phẩm có khuyến cáo sức khỏe, dành cho trẻ dưới 36 tháng, người cao tuổi, phụ nữ có thai, người bệnh. Phần lớn sản phẩm còn lại công bố tiêu chuẩn và được lưu thông ngay, cơ quan quản lý hậu kiểm theo nguy cơ.

Thừa nhận chứng nhận HACCP, ISO 22000; không phải cấp thêm giấy chứng nhận cơ sở đủ điều kiện, áp dụng kiểm tra giảm.

Phân loại thực phẩm nguy cơ cao, nguy cơ thấp; bắt buộc truy xuất nguồn gốc với thực phẩm nguy cơ cao.

Bổ sung quy định về cơ sở giao đồ ăn trực tuyến và bếp ăn tập thể không vì mục đích kinh doanh.

Phân cấp tối đa cho UBND các cấp; tăng chế tài, thu hồi giấy đăng ký, gỡ hồ sơ công bố, thu hồi sản phẩm không an toàn.

Các chuyên gia cho rằng, quản lý ATTP dựa trên đánh giá nguy cơ là điểm mới, nhưng việc quan trọng phải đồng thời song song là công tác hậu kiểm. Hậu kiểm tốt, nghiêm ngặt, thường xuyên và đột xuất cộng với chế tài xử lý nghiêm minh, sẽ chặn được sai phạm; các doanh nghiệp, cơ sở sản xuất, hộ kinh doanh buôn bán không dám vi phạm, đảm bảo chất lượng và vệ sinh an toàn thực phẩm.

4 dự thảo Luật Bộ Y tế trình Quốc hội khoá XVI tại kỳ họp thứ 2 gồm: Luật sửa đổi, bổ sung một số luật thuộc lĩnh vực y tế; Luật An toàn thực phẩm sửa đổi, Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá; Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi).

Đối với Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá có những điểm mới như sau: Luật hóa khái niệm thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng; cấm toàn bộ chuỗi sản xuất, kinh doanh, vận chuyển, tàng trữ, sử dụng các sản phẩm này, cùng túi ngậm nicotine và shisha, trừ trường hợp phục vụ nghiên cứu khoa học, kiểm nghiệm, giám định được cơ quan có thẩm quyền cho phép.

Cấm cơ sở bán buôn, bán lẻ trưng bày thuốc lá dưới mọi hình thức; định nghĩa rõ "trưng bày" và "tiếp thị trực tiếp" để dễ xử lý vi phạm.

Tăng cường thực thi quy định cấm bán thuốc lá cho người chưa đủ 18 tuổi. Xì gà, thuốc lá sợi, thuốc lào phải công bố tiêu chuẩn sản phẩm.

Bãi bỏ điều kiện kinh doanh dịch vụ cai nghiện thuốc lá, thay bằng yêu cầu tuân thủ hướng dẫn của Bộ Y tế.

Luật dự kiến có hiệu lực từ ngày 1/7/2027; quy định trưng bày được chuyển tiếp 6 tháng để doanh nghiệp chuẩn bị.