Vì sao mưa dữ dội hơn lại khiến Trái đất khô hạn hơn?

Bãi cát lộ thiên do mực nước sông Mississippi (Mỹ) xuống thấp năm 2022. Ảnh: Bloomberg

Điều bất thường về lượng mưa toàn cầu

Nghe có vẻ mâu thuẫn, nhưng đây được xem là một trong những tín hiệu đáng lo ngại nhất về cách biến đổi khí hậu đang làm thay đổi chu trình nước của Trái đất, khi lượng mưa không còn quan trọng bằng cách mưa xuất hiện.

Theo tờ USA Today, các nhà khoa học tại Đại học Dartmouth (Mỹ) đã phân tích dữ liệu lượng mưa toàn cầu giai đoạn 1980 - 2022. Kết quả cho thấy, lượng mưa hằng năm ngày càng tập trung vào những trận mưa lớn và dữ dội hơn, xen giữa là các khoảng thời gian khô hạn kéo dài.

Nói cách khác, thay vì mưa đều đặn trong nhiều ngày như trước, khí hậu hiện nay có xu hướng “dồn” nước vào các cơn bão hoặc trận mưa cực lớn trong thời gian ngắn. Điều này dẫn đến nghịch lý: Tổng lượng mưa có thể tăng, nhưng lượng nước thực sự được đất hấp thụ lại giảm.

Theo Giáo sư Justin Mankin, tác giả cấp cao của nghiên cứu, đất đai không thể hấp thụ nước vô hạn trong một thời điểm. Ông ví hiện tượng này giống như “bắt mặt đất uống nước từ vòi cứu hỏa”. Khi nước đổ xuống quá nhanh, phần lớn không kịp thấm vào lòng đất mà chảy tràn trên bề mặt rồi bốc hơi trở lại khí quyển. Đó là lý do các tầng nước ngầm, hồ tự nhiên và hệ sinh thái vẫn thiếu nước dù lượng mưa trung bình không giảm.

Về bản chất, hiện tượng này khá dễ hiểu. Không khí nóng hơn có thể giữ nhiều hơi nước hơn, khoảng 7% cho mỗi mức tăng 10 C của nhiệt độ toàn cầu. Điều đó khiến mưa không còn xuất hiện đều đặn mà dồn vào những trận mưa dữ dội.

Thực trạng này không chỉ gây lũ lụt mà còn tạo ra nhiều ngày khô hạn liên tiếp hơn sau đó, qua đó khiến đất nhanh chóng mất độ ẩm, cây trồng chịu áp lực lớn hơn và nguy cơ cháy rừng tăng cao. Đáng chú ý, xu hướng này xuất hiện ở cả những vùng vốn có khí hậu ẩm ướt lẫn các khu vực khô hạn.

Nhiều lưu vực sông lớn trên thế giới như Amazon, Nile, Mississippi, Hằng hay Dương Tử đã xuất hiện xu hướng khô đi do lượng mưa ngày càng tập trung vào các trận mưa lớn.

Theo nghiên cứu, nếu nhiệt độ toàn cầu tăng thêm khoảng 20 C, khoảng 27% dân số thế giới có thể sống trong điều kiện khô hạn bất thường do sự thay đổi về thời điểm và cường độ mưa. Hiện, nhiệt độ Trái đất tăng khoảng 1,30 C so với thời kỳ tiền công nghiệp.

Điều đó cho thấy biến đổi khí hậu không đơn giản chỉ khiến Trái đất nóng lên mà còn thay đổi cả “nhịp điệu” của mưa.

Thảm thực vật chết phủ kín lòng hồ cạn của hồ chứa Two Buttes trong đợt hạn hán nghiêm trọng nhất lịch sử bang Colorado (Mỹ) tháng 5/2026. Ảnh: Bloomberg

Thách thức mới với quản lý tài nguyên nước

Trong nhiều thập niên, các mô hình quản lý nước thường tập trung vào câu hỏi “Mưa bao nhiêu?”. Song, nghiên cứu mới cho thấy một câu hỏi khác cũng quan trọng không kém: “Mưa như thế nào?”.

Nếu lượng mưa ngày càng thất thường, việc quản lý hồ chứa, dự báo hạn hán hay quy hoạch nông nghiệp sẽ trở nên khó khăn hơn nhiều. Các khu vực khô hạn vốn phụ thuộc vào khả năng tích trữ nước có thể chịu tác động mạnh nhất.

Nhà khoa học Corey Lesk, tác giả chính của nghiên cứu cho rằng, phát hiện này mở ra cách nhìn hoàn toàn mới về tài nguyên nước. Điều quan trọng không chỉ nằm ở lượng nước mà thiên nhiên cung cấp, mà còn ở cách lượng nước đó được phân bổ theo thời gian.

Đây cũng là lời cảnh báo thế giới có thể đối mặt nhiều hơn với những thái cực khí hậu như ngập lụt dữ dội, hoặc khô hạn kéo dài, thay vì trạng thái cân bằng như trước đây.

Biến đổi khí hậu không chỉ làm thay đổi nhiệt độ của hành tinh, mà đang âm thầm viết lại quy luật của mưa - nguồn sống quan trọng nhất đối với con người và hệ sinh thái.