Vì sao Mỹ lại mạo hiểm tấn công vào miền Nam Iran giữa các cuộc đàm phán?

Khói bốc lên sau vụ tấn công bằng tên lửa của Iran nhằm vào căn cứ của hạm đội hải quân Mỹ ở Manama, Bahrain ngày 28/2/2026. Ảnh: THX/TTXVN

Theo tờ Newsweek ngày 29/5, trong tuần này, Mỹ đã hai lần tiến hành không kích có mục tiêu vào miền Nam Iran, được phía Mỹ mô tả là mang tính "phòng thủ". Các cuộc tấn công này đã gây ra phản ứng trả đũa từ Tehran, đồng thời tạo thêm áp lực lên các cuộc đàm phán hòa bình đầy khó khăn nhưng vẫn đang tiếp diễn giữa hai bên.

Mục tiêu của các cuộc tấn công

Các quan chức Mỹ cho biết hai cuộc tấn công diễn ra vào ngày 25 và 27/5, tập trung vào các thiết bị bay không người lái (UAV) và tên lửa mà Iran sử dụng để duy trì quyền kiểm soát eo biển Hormuz, cũng như các thiết bị rải thủy lôi được bố trí gần tuyến đường vận chuyển hàng hải quan trọng này.

Đáp lại, Iran đã điều UAV tấn công một căn cứ của Mỹ tại Kuwait. Sau đó, cả hai bên đều cáo buộc nhau vi phạm thỏa thuận ngừng bắn - vốn đã có hiệu lực hơn 7 tuần - trong khi các cuộc đàm phán nhằm chấm dứt chiến tranh vẫn đang được tiếp tục.

Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng những cuộc tấn công mới vào miền Nam Iran có ý nghĩa quân sự rõ ràng đối với Mỹ, và rất có thể phù hợp với chiến lược đàm phán của Tổng thống Donald Trump nhằm vào giới lãnh đạo Iran - những người hầu như không có động thái nhượng bộ nào đáng kể.

"Miền Nam Iran không phải là một mục tiêu ngẫu nhiên", Andreas Krieg, Giảng viên cao cấp tại Trường Nghiên cứu An ninh thuộc Đại học King's College London, khẳng định với Newsweek. Theo chuyên gia Krieg, các thành phố như Bandar Abbas, cùng các hòn đảo ở eo biển như Larak và Qeshm, là chìa khóa giúp Iran kiểm soát tuyến đường thủy trên.

Bandar Abbas được xác định là một trong những trung tâm hải quân chính của Iran, với ít nhất hàng chục địa điểm phóng tên lửa chống hạm được xây dựng trong các hầm ngầm. Truyền thông nhà nước Iran từng mô tả đây là trung tâm của các tàu tấn công tốc độ cao, thường xuất hiện từ các cơ sở ngầm để phóng tên lửa rồi nhanh chóng rút lui.

Những hòn đảo của Iran trong eo biển cũng được biết đến là nơi lưu trữ vũ khí phục vụ hoạt động kiểm soát tuyến đường thủy hẹp này. Các cơ quan tình báo Mỹ và phương Tây cho rằng Iran đã rải thủy lôi tại eo biển Hormuz, khiến các tàu thương mại và quân sự khó có thể qua lại nếu không trải qua các hoạt động rà phá thủy lôi trước. Tehran cũng sử dụng tên lửa, nhiều loại UAV và các tàu nhỏ tốc độ cao để cảnh báo tàu thuyền trong khu vực, nhằm củng cố quyền kiểm soát hàng hải.

Những điều chưa được công khai

Burcu Ozcelik, nhà nghiên cứu cấp cao về an ninh Trung Đông tại Viện Nghiên cứu An ninh và Quốc phòng (RUSI) có trụ sở ở London, cho biết Mỹ có thể đã tận dụng những tuần kể từ khi lệnh ngừng bắn được tuyên bố để thu thập thêm thông tin tình báo về lực lượng và vũ khí mà Iran đã triển khai dọc bờ biển phía Nam. Theo chuyên gia Ozcelik, các cuộc tấn công trong tuần này có thể là phản ứng trước thông tin mới mà Mỹ hoặc Israel thu thập được về trang thiết bị quân sự của Iran tại Bandar Abbas - vốn có thể gây ra mối đe dọa đáng kể cho lực lượng Mỹ - tuy nhiên rất khó để xác định chắc chắn ở giai đoạn này.

"Thời điểm tấn công lần này cũng biến chúng thành một chiến thuật đàm phán", chuyên gia Krieg nhận định, lưu ý thêm rằng trong khi các cuộc đàm phán vẫn đang diễn ra, Mỹ muốn gửi đi thông điệp rõ ràng rằng họ sẽ tấn công bất cứ thứ gì gây nguy hiểm cho lực lượng và tàu thuyền của mình. Chuyên gia Krieg nêu rõ: "Đó là ngoại giao cưỡng chế, chứ không chỉ đơn thuần là sự cần thiết trên chiến trường".

Tờ Newsweek cho rằng các cuộc tấn công của Mỹ được đánh giá là khá hạn chế về quy mô và không kèm theo bất kỳ đợt tấn công bổ sung nào. Chúng có thể là cách để Washington cho Tehran thấy rằng Mỹ nghiêm túc trong việc tiếp tục chiến dịch quân sự nếu Iran không nhượng bộ trong các cuộc đàm phán vốn đang rơi vào bế tắc.

Tiến độ đàm phán chậm chạp

Hãng thông tấn AP ngày 29/5 dẫn lời một quan chức Mỹ giấu tên cho biết, các nhóm đàm phán của Mỹ và Iran đã đạt được thỏa thuận sơ bộ về việc gia hạn lệnh ngừng bắn hiện tại thêm 60 ngày và khởi động các cuộc đàm phán mới về chương trình hạt nhân của Iran. Tuy nhiên, Phó Tổng thống Mỹ JD Vance trước đó tiết lộ dù các cuộc đàm phán đã có tiến triển, Tổng thống Trump có thể sẽ không chấp thuận các điều khoản được đưa ra.

Theo AP, một trong các điều kiện đặt ra là Iran sẽ không được phép thu phí từ các tàu thuyền đi qua eo biển Hormuz, đồng thời phải loại bỏ toàn bộ thủy lôi khỏi tuyến đường thủy này trong vòng 1 tháng. Trong tuyên bố mới nhất ngày 29/5, Tổng thống Trump kêu gọi Iran phải "ngay lập tức" mở lại eo biển, không thu phí tàu thuyền và dọn sạch thủy lôi còn sót lại. Trước đó, ông Trump đã cảnh báo về khả năng Iran và Oman cùng kiểm soát tuyến hàng hải qua eo biển Hormuz.

Mỹ cũng đã áp đặt lệnh trừng phạt đối với Cơ quan Quản lý Eo biển Vịnh Ba Tư mới thành lập của Iran - cơ quan mà Tehran tuyên bố sẽ kiểm soát hoạt động hàng hải trong eo biển Hormuz - đồng thời đe dọa trừng phạt những bên trả phí cho Iran để được đi lại an toàn qua tuyến đường thủy này.

Về phần mình, Bộ Ngoại giao Iran ngày 29/5 dẫn lời Ngoại trưởng Abbas Araghchi cho rằng việc đạt được thỏa thuận với Mỹ để chấm dứt cuộc chiến ở Trung Đông phụ thuộc vào việc Washington từ bỏ các "yêu cầu quá đáng" của mình. Bản tóm tắt của Bộ trên về cuộc điện đàm giữa ông Araghchi với người đồng cấp Oman có đoạn: "Bộ trưởng Ngoại giao Iran... chỉ ra rằng việc đạt được thỏa thuận cuối cùng phụ thuộc vào việc chấm dứt thái độ của phía Mỹ dựa trên các yêu cầu quá đáng cũng như các lập trường thay đổi và mâu thuẫn".