Vì sao người Việt có tục 'đầu năm mua muối, cuối năm mua vôi'?

Nhiều người có thói quen, ngay sau thời khắc giao thừa hoặc sáng sớm ngày mùng 1 Tết sẽ mua một túi muối nhỏ về đặt trong nhà. Hình ảnh những gánh muối rong xuất hiện trên khắp các con phố, trước cổng đền, chùa vào sáng mùng 1 đã trở nên quen thuộc, đặc biệt ở miền Bắc.

Ngược lại, vào những ngày cuối năm, người ta thường mua vôi để quét lại nhà cửa, cổng ngõ hoặc rắc vôi bột ở các góc vườn, cổng nhà.

Trong cuốn Bách khoa thư làng Việt cổ truyền, PGS.TS Bùi Xuân Đính cho biết, từ trước đến nay, có nhiều cách giải thích về nguồn gốc tục lệ dân gian này. Theo PGS.TS Bùi Xuân Đính, "đầu năm mua muối, cuối năm mua vôi" xuất phát điểm chỉ là lời nhắc (hoặc tự nhắc) người đi chợ nhớ mua và mua đủ các mặt hàng thiết yếu cho việc chi dùng trong những ngày Tết, trong đó có hai mặt hàng thiết yếu là muối và vôi.

Dần dần, nó trở thành một quan niệm trong dân gian, được tuân theo, duy trì như một tục lệ.

Theo Tiến sĩ Đinh Đức Tiến, giảng viên Khoa Lịch sử, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội, muối là loại nguyên liệu được sử dụng quanh năm trong mỗi gia đình.

Theo quan niệm của người xưa, muối là thứ gia vị có chất liệu mặn, chống được xú uế, có thể xua đuổi tà ma và đem lại nhiều may mắn trong gia đình. Ngoài ra, muối có tính mặn nên mang ý nghĩa mặn mà, gắn kết tình cảm các thành viên trong gia đình.

Trong khi đó, vôi có công dụng tẩy uế lúc dọn dẹp nhà cửa, loại bỏ nấm bệnh, hay dùng để quét lại các mảng tường, khu vực bị rêu phong, ẩm ướt, làm đẹp ngôi nhà trước thềm Tết đến, xuân về.

Ngoài ra, "cuối năm mua vôi" còn mang ý nghĩa giải trừ những điều bạc bẽo vào thời điểm cuối năm, để đón sự tốt lành trong năm mới.

Muối tượng trưng cho sự tinh khiết, mặn mà, may mắn. Ảnh minh họa: Freepik

Tiến sĩ Lưu Huyền Trang, giảng viên bộ môn Cơ sở văn hóa Việt Nam, Lý luận văn hóa, Khoa Tuyên truyền, Học viện Báo chí và Tuyên truyền cũng cho rằng, tục "đầu năm mua muối, cuối năm mua vôi" hàm chứa triết lý sâu sắc về tình cảm giữa người với người và quan niệm về thời gian của người Việt xưa.

"Muối tượng trưng cho sự mặn mà, gắn kết, bền chặt tình cảm. Đầu năm mua muối để cầu gia đình hòa thuận, quan hệ tốt đẹp. Vôi tượng trưng cho tẩy uế, làm mới, xây dựng. Cuối năm mua vôi để quét dọn, sửa sang nhà cửa, khép lại cái cũ. Đây là cách người Việt xưa tư duy vòng tròn về thời gian: kết thúc đi với thanh lọc, tái sinh gắn với bắt đầu.

Tất cả các phong tục Tết, từ giao thừa đến mâm cúng, từ hái lộc đến mua muối, đều phản ánh một đặc trưng rất căn bản của văn hóa Việt: Tết không chỉ là nghi lễ, mà là một "nghi thức tái sinh xã hội" - nơi con người làm mới mình, làm mới gia đình và tưởng nhớ, biết ơn với các mối quan hệ với quá khứ, cộng đồng và tương lai.

Đó cũng chính là lý do vì sao, dù xã hội hiện đại đến đâu, các nghi lễ Tết vẫn luôn có sức sống bền bỉ trong tâm thức người Việt", tiến sĩ Lưu Huyền Trang cho biết.

Cũng có cách lý giải cho rằng, mua vôi còn là để tiếp thêm vào "ông bình vôi" dùng để ăn trầu trong những ngày Tết và các tháng tiếp theo.

"Ông bình vôi" là vật dụng bằng sành sứ để đựng vôi ăn trầu, chỉ các cụ có thói quen ăn trầu mới có. Đây cũng được coi là vật quan trọng trong nhà người xưa. Do vậy lúc nào cũng phải cho "ông" ăn no, ăn đủ. Tuy nhiên do cũng có câu "bạc như vôi" nên người ta chỉ cho ông ăn vào cuối năm chứ không ai cho ông ăn đầu năm.

Hay có quan điểm cho rằng, người Việt vốn cần cù, chịu khó và rất tiết kiệm. Ý nghĩa của việc "mua muối đầu năm" là để cha mẹ nhắc nhở con cái "ăn dè", tiết kiệm để dành tiền "cuối năm mua vôi" xây nhà.

Linh Trang

Ngọc Hà