Vì sao Sài Gòn – Gia Định được đổi tên thành TP Hồ Chí Minh?

Tượng đài Bác được đặt trước trụ sở HĐND, UBND TP.HCM. Ảnh: PLO

Lần đổi tên lịch sử và quá trình xác định địa giới TP.HCM

Năm 1698, chúa Nguyễn cử Thống soái Nguyễn Hữu Cảnh vào kinh lược vùng đất phương Nam, đặt nền móng hình thành đô thị Sài Gòn. Trải qua hơn ba thế kỷ, từ vùng đất Bến Nghé – Gia Định, Sài Gòn từng bước phát triển thành trung tâm kinh tế, văn hóa lớn của cả nước.

Một dấu mốc mang ý nghĩa đặc biệt gắn với thành phố là ngày 5/6/1911, từ Bến Nhà Rồng, lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã ra đi tìm đường cứu nước với tên gọi Nguyễn Tất Thành, mở đầu hành trình cách mạng giải phóng dân tộc của Việt Nam.

Bản đồ Đô thành Sài Gòn năm 1966. Nguồn: Trung tâm Lưu trữ quốc gia II

Theo tài liệu của Trung tâm Lưu trữ quốc gia II, sau ngày 30/4/1975, tỉnh Gia Định và Đô thành Sài Gòn được sáp nhập, hình thành đơn vị hành chính mới mang tên thành phố Sài Gòn – Gia Định.

Thời điểm này, thành phố Sài Gòn – Gia Định có 18 quận, huyện, bao gồm 13 quận nội thành là 1, 3, 4, 5, 6, 8, 10, 11, Tân Bình, Gò Vấp, Phú Nhuận, Bình Hòa, Thạnh Mỹ Tây và 5 huyện ngoại thành là Bình Chánh, Củ Chi, Hóc Môn, Nhà Bè, Thủ Đức.

Trong bối cảnh đất nước vừa thống nhất, việc sắp xếp lại đơn vị hành chính và xác lập biểu tượng lịch sử cho thành phố mang ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Tại Kỳ họp thứ nhất, Quốc hội khóa VI, ngày 2/7/1976, Quốc hội đã ban hành nghị quyết chính thức đổi tên thành phố Sài Gòn – Gia Định thành Thành phố Hồ Chí Minh.

“Xét rằng nhân dân thành phố Sài Gòn – Gia Định luôn luôn tỏ lòng kính yêu vô hạn đối với Chủ tịch Hồ Chí Minh và tha thiết với việc thành phố mang tên Người. Xét rằng, trong cuộc đấu tranh cách mạng lâu dài và gian khổ, thành phố Sài Gòn – Gia Định đã không ngừng phát huy truyền thống kiên cường, bất khuất của dân tộc ta, lập nhiều chiến công xuất sắc, xứng đáng được vinh dự mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh vĩ đại.

Sau khi thảo luận đề nghị của Đoàn chủ tịch kỳ họp Quốc hội, quyết định chính thức đặt tên thành phố Sài Gòn – Gia Định là thành phố Hồ Chí Minh”, Nghị quyết nêu rõ.

Sau quyết định của Quốc hội khóa VI, Thành phố Hồ Chí Minh có 17 quận, huyện, gồm 12 quận nội thành là 1, 3, 4, 5, 6, 8, 10, 11, Tân Bình, Gò Vấp, Phú Nhuận, Bình Thạnh và 5 huyện ngoại thành là Bình Chánh, Củ Chi, Hóc Môn, Nhà Bè, Thủ Đức. Thời điểm này, Thành phố Hồ Chí Minh có tổng diện tích khoảng 2.029 km² và dân số hơn 3,4 triệu người.

Bản đồ nội thành thành phố Hồ Chí Minh, 1988. Nguồn: Xí nghiệp bản đồ - Cục Đo đạc và bản đồ Nhà nước/Trung tâm Lưu trữ quốc gia II

Tới năm 1978, Quốc hội khóa VI quyết định sáp nhập huyện Duyên Hải của tỉnh Đồng Nai vào Thành phố Hồ Chí Minh, nâng tổng số quận, huyện của thành phố lên 18 đơn vị hành chính. Cuối năm 1991, huyện Duyên Hải được đổi tên thành huyện Cần Giờ.

Ý tưởng đổi tên Sài Gòn đã được nhen nhóm từ năm 1946

Ít người biết rằng ý tưởng đổi tên Sài Gòn thành Thành phố Hồ Chí Minh đã được nêu ra từ rất sớm, ngay trong những năm đầu của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp. Tháng 8/1946, bác sĩ Trần Hữu Nghiệp - một trí thức yêu nước tiêu biểu của Nam Bộ đã đề xuất việc lấy tên Chủ tịch Hồ Chí Minh đặt cho thành phố Sài Gòn.

Bác sĩ Trần Hữu Nghiệp - Hiệu trưởng Trường Cán bộ Y tế (đi sau Chủ tịch Hồ Chí Minh) tại buổi lễ đón Chủ tịch Hồ Chí Minh đến dự Hội nghị Tổng kết công tác Y tế tổ chức tại Trường năm 1956. Ảnh: Dân Việt

Đề xuất được đưa ra tại một cuộc họp của giới trí thức và đại biểu Nam Bộ tổ chức ở Hà Nội, trong bối cảnh Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đang nỗ lực củng cố nền độc lập sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945.

Đề xuất của bác sĩ Trần Hữu Nghiệp đã được báo chí cách mạng thời điểm đó ghi nhận. Báo Cứu quốc số 329 ra ngày 27/8/1946 tường thuật: Trong buổi họp này, bác sĩ Trần Hữu Nghiệp nhắc lại tình hình Nam Bộ trong một năm qua, những chiến công oanh liệt của các chiến sĩ đã chết và còn sống hiện đang chiến đấu, (…) bác sĩ kể đến công đức của Hồ Chủ tịch, người chiến sĩ tiên phong của phong trào giải phóng dân tộc, vị đại anh hùng của dân chúng Việt Nam (…). Bác sĩ Nghiệp đề nghị để ghi lấy công đức của Hồ Chủ tịch, thành phố Sài Gòn đổi tên là Thành phố Hồ Chí Minh (…). Mọi người tán thành và đồng ký vào bản quyết nghị thay tên thành phố Sài Gòn gửi lên Chính phủ.

Sự kiện này cho thấy mong muốn đổi tên Sài Gòn không phải là ý kiến đơn lẻ, mà là nguyện vọng chung của nhiều trí thức, nhân sĩ yêu nước Nam Bộ trong bối cảnh cuộc kháng chiến trường kỳ của dân tộc.

Bác sĩ Trần Hữu Nghiệp.

Gần ba thập kỷ sau đề xuất mang tính tiên phong ấy, khi đất nước hoàn toàn thống nhất, Quốc hội khóa VI tại kỳ họp ngày 2/7/1976 đã chính thức thông qua nghị quyết đổi tên đô thành Sài Gòn – Gia Định thành Thành phố Hồ Chí Minh, hiện thực hóa trọn vẹn ý tưởng được nhen nhóm từ năm 1946.

TP.HCM bước vào kỷ nguyên vươn mình sau sáp nhập địa giới

Sau nửa thế kỷ phát triển theo địa giới được xác lập từ năm 1976, TP.HCM bước vào giai đoạn chuyển đổi mới khi hợp nhất với tỉnh Bình Dương và tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu. Việc sáp nhập địa giới hành chính được thực hiện từ 1/7/2025, trong bối cảnh yêu cầu tái cấu trúc không gian phát triển và hình thành các đô thị – vùng động lực có quy mô đủ lớn, đủ sức cạnh tranh trong chuỗi giá trị khu vực và toàn cầu.

Bản đồ hành chính TP.HCM sau sáp nhập tỉnh với tỉnh Bình Dương và tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu. Nguồn: Sài gòn Giải phóng

Sau sáp nhập, diện tích TP.HCM đạt 6.773 km², tăng hơn 3,3 lần so với mức 2.029 km² khi mới thành lập năm 1976, tương đương hơn 2% diện tích cả nước. Dân số thành phố đạt khoảng 13,6 triệu người, tăng gần 3,9 lần, chiếm 13,4% dân số Việt Nam. Lực lượng lao động đang làm việc khoảng hơn 7,2 triệu người, tương ứng 14% tổng số lao động toàn quốc, hình thành nguồn nhân lực quy mô lớn bậc nhất cả nước.

Về kinh tế, năm 2025, tốc độ tăng trưởng GRDP của thành phố đạt 8,3%. Tổng giá trị GRDP vượt 3 triệu tỷ đồng, chiếm 23,5% GDP cả nước; GRDP bình quân đầu người ước đạt 8.944 USD, cao gấp 1,7 lần mức bình quân chung.

Có thể nói, từ một đô thị chịu nhiều tổn thất sau chiến tranh, Thành phố Hồ Chí Minh đã vươn lên trở thành trung tâm kinh tế lớn nhất cả nước, giữ vai trò đầu tàu tăng trưởng trong suốt nhiều thập kỷ.

Việc sáp nhập với tỉnh Bình Dương và tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu, TP.HCM bước vào một giai đoạn phát triển mới mang tính chuyển đổi cấu trúc.

Ngày nay, với dấu mốc mở rộng không gian phát triển từ ngày 1/7/2025, qua việc sáp nhập với tỉnh Bình Dương và tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu, thành phố bước vào một giai đoạn phát triển mới mang tính chuyển đổi cấu trúc. Việc mở rộng địa giới không chỉ gia tăng quy mô hành chính, mà còn kết nối chặt chẽ không gian công nghiệp, đô thị, cảng biển, logistics và dịch vụ, tạo nền tảng tái định hình mô hình tăng trưởng và nâng cao chất lượng phát triển cho Thành phố mang tên Bác.

Đặt trong tiến trình lịch sử, nếu lần đổi tên năm 1976 đánh dấu sự ra đời của Thành phố Hồ Chí Minh trong kỷ nguyên thống nhất đất nước, thì việc sáp nhập địa giới hành chính năm 2025 có thể xem là bước khởi đầu cho một TP.HCM mới trong kỷ nguyên vươn mình của Việt Nam – kỷ nguyên của phát triển không gian tích hợp, tăng trưởng dựa trên tri thức, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và hội nhập sâu vào kinh tế toàn cầu.