Vì sao Trung Đông vẫn nổ súng dù đã 'ngừng bắn'?

Theo Tổng thống Mỹ Donald Trump, những cuộc tấn công qua lại ở mức độ “vừa phải” vẫn có thể được xem là nằm trong khuôn khổ của một lệnh ngừng bắn tại Trung Đông.

Tuyên bố trên được đưa ra sau khi ông Trump phải đối mặt với hàng loạt câu hỏi từ báo giới về những diễn biến quân sự mới nhất liên quan đến Iran, trong bối cảnh các bên vẫn tuyên bố duy trì thỏa thuận ngừng bắn.

Trong tuần này, các lực lượng Mỹ được cho là đã tấn công một tàu chở dầu hướng tới đảo Kharg của Iran, kéo theo đòn đáp trả bằng tên lửa và máy bay không người lái của Tehran nhằm vào các căn cứ Mỹ tại Kuwait. Một trong những quả đạn đã phá hủy nhà ga sân bay quốc tế của quốc gia vùng Vịnh này.

Trước đó, vào cuối tuần qua, Washington cũng tiến hành các cuộc không kích mà họ mô tả là hành động “tự vệ” nhằm vào đảo Qeshm của Iran.

Sân bay Kuwait trúng đòn tập kích, hàng chục người thương vong Các đòn tập kích của Iran đã làm hư hại sân bay quốc tế Kuwait và khiến 63 người bị thương, đánh dấu một trong những vụ tấn công gây thương vong lớn nhất tại vùng Vịnh kể từ khi giao tranh bùng phát.

Định nghĩa lại "ngừng bắn"?

Phát biểu tại cuộc họp báo ở Nhà Trắng hôm 4/6, ông Trump giảm nhẹ mức độ nghiêm trọng của các cuộc tấn công mới nhất từ phía Iran, cho rằng Tehran chỉ đang đáp trả những hành động quân sự trước đó của Mỹ. Nhà lãnh đạo Mỹ khẳng định lệnh đình chiến giữa Washington và Tehran vẫn có hiệu lực.

“Đó là một khu vực rất khác trên thế giới”, ông Trump nói. “Ở nơi đó, tôi cho rằng ngừng bắn có nghĩa là các bên vẫn nổ súng, nhưng với mức độ ôn hòa hơn”.

Trước khi lệnh ngừng bắn đầu tiên được công bố ngày 7/4, hơn 3.400 người tại Iran được cho là đã thiệt mạng trong các cuộc không kích của Mỹ và Israel. Phía Mỹ thông báo có 13 quân nhân tử trận và hơn 300 người khác bị thương khi làm nhiệm vụ. Ngoài ra, nhiều binh sĩ và dân thường tại các quốc gia Arab đặt căn cứ quân sự Mỹ cũng thiệt mạng trong các đợt tấn công đáp trả của Iran.

Ngày 21/4, ông Trump quyết định gia hạn vô thời hạn khuôn khổ ngừng bắn có điều kiện, đồng thời đạt được thỏa thuận gia hạn thêm 60 ngày với Iran vào ngày 8/5. Đến ngày 3/6, ông tiếp tục tuyên bố một thỏa thuận ngừng bắn mới tại Lebanon.

Theo Bộ Y tế Lebanon, các cuộc tấn công của Israel vào nước này đã khiến ít nhất 3.516 dân thường thiệt mạng kể từ ngày 2/3, trong đó hơn 1.100 người tử vong kể từ ngày 7/4. Hơn 10.000 người khác bị thương, trong khi nhiều cộng đồng Hồi giáo ở miền nam Lebanon bị buộc phải rời bỏ nơi sinh sống.

Hiện trường khói bốc lên nghi ngút sau các cuộc không kích của Israel tại miền nam Lebanon ngày 3-4/6. Ảnh: Reuters.

Những hành động thù địch lẽ ra phải chấm dứt theo thỏa thuận ngừng bắn riêng biệt mà Mỹ, Israel và chính phủ Lebanon vừa tái khẳng định trong tuần này. Thỏa thuận yêu cầu Hezbollah ngừng các cuộc tấn công nhằm vào khu vực miền nam Lebanon do Israel kiểm soát và rút lực lượng khỏi đây.

Tuy nhiên, Hezbollah - lực lượng trực tiếp giao chiến với Israel - không tham gia các cuộc đàm phán và cũng không chịu sự chỉ đạo của chính quyền Beirut. Tổ chức này cáo buộc Israel đã nhiều lần vi phạm các thỏa thuận đình chiến trước đó.

“Rõ ràng Israel không có ý định dừng lại. Đây là một lệnh ngừng bắn mang tính một chiều”, nhà báo Mohammed Shamsedeen tại Beirut nhận định với RT. “Nếu là một thỏa thuận ngừng bắn thực sự từ cả hai phía, cuộc chiến đã kết thúc từ lâu”.

Trong bối cảnh thực tế chiến sự trên khắp Trung Đông đang khiến khái niệm “đình chiến” hay “ngừng bắn” ngày càng trở nên mơ hồ - khi hàng trăm người vẫn tiếp tục thiệt mạng và nhiều bên tham chiến thậm chí không ngồi cùng bàn đàm phán - phát biểu mang tính châm biếm của ông Trump dường như vẫn phản ánh một phần thực tế.

Trong khi các cuộc đụng độ mới tại Vùng Vịnh và các đòn không kích của Israel ở Lebanon đang thử thách giới hạn của thỏa thuận ngừng bắn Mỹ - Iran, số phận của kho vật liệu hạt nhân Iran tiếp tục là nút thắt lớn nhất trong nỗ lực đàm phán chấm dứt xung đột giữa hai nước.

Iran tung video phóng tên lửa về phía chiến hạm Mỹ Iran đã công bố đoạn video ghi lại cảnh phóng tên lửa nhằm vào mục tiêu được mô tả là chiến hạm của Mỹ trên vịnh Oman, với cáo buộc tàu chiến này tham gia các hoạt động gây hấn.

Trung Quốc có thể trở thành “chìa khóa” bất ngờ?

Giữa lúc Mỹ và Iran vẫn chưa tìm được tiếng nói chung về lượng uranium làm giàu cao của Tehran, Trung Quốc đang nổi lên như một phương án tiềm năng giúp phá vỡ thế bế tắc. Tuy nhiên, kịch bản này chỉ có thể xảy ra nếu Nhà Trắng chấp nhận vai trò của đối thủ chiến lược hàng đầu, Iran đồng ý để một cường quốc bên ngoài tham gia, và Bắc Kinh sẵn sàng gánh vác một nhiệm vụ địa chính trị đầy rủi ro, theo Newsweek.

Ông Trump nhiều lần yêu cầu Iran phải phá hủy hoặc bàn giao toàn bộ lượng uranium được làm giàu ở mức cao. Ông thường gọi số vật liệu này là “bụi hạt nhân”, ám chỉ những thiệt hại mà các cơ sở hạt nhân Iran phải hứng chịu sau các cuộc tấn công của Mỹ và Israel kể từ khi xung đột bùng phát hồi tháng 2 cũng như trong các đợt không kích trước đó vào tháng 6 năm ngoái.

Trong khi đó, Tehran khẳng định nước này có quyền làm giàu uranium vì mục đích hòa bình theo các quy định của Hiệp ước Không phổ biến vũ khí hạt nhân (NPT), dù từng phát tín hiệu sẵn sàng tạm ngừng một phần hoạt động hạt nhân trong thời gian nhất định.

Tuần trước, ông Trump tuyên bố việc di dời kho uranium của Iran sẽ do Mỹ thực hiện. Theo ông, chỉ có hai quốc gia trên thế giới đủ năng lực đảm nhận nhiệm vụ này: Mỹ và Trung Quốc.

Dù trước đây nhà lãnh đạo Mỹ thừa nhận ông “không thoải mái” với việc để Trung Quốc tham gia quá trình xử lý uranium Iran, Bắc Kinh vẫn được đánh giá là lựa chọn dễ chấp nhận hơn đối với Tehran nhờ mối quan hệ kinh tế và chính trị chặt chẽ giữa hai nước.

Các quốc gia thành viên Hiệp ước Không phổ biến vũ khí hạt nhân (NPT). Ảnh: Newsweek.

Joseph Rodgers, Phó Giám đốc Dự án Các vấn đề Hạt nhân thuộc Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS), nhận định lập trường của ông Trump về kho uranium của Iran đã có nhiều thay đổi. Theo ông, việc Tổng thống Mỹ đề cập đến khả năng để Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) tham gia cho thấy Washington đang để ngỏ khả năng phối hợp với bên thứ ba.

Dù hoài nghi về tính khả thi của phương án này, ông Rodgers cho rằng nếu Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình thành công trong vai trò trung gian, đó sẽ là thắng lợi ngoại giao rất lớn đối với Bắc Kinh.

“Nếu Trung Quốc đứng ra làm trung gian và tiếp nhận quyền kiểm soát kho uranium làm giàu cao của Iran, đây sẽ là chiến thắng ngoại giao mang tính bước ngoặt của Bắc Kinh”, ông Rodgers nhận định.

“Cộng đồng quốc tế sẽ xem đây là minh chứng cho việc Trung Quốc đang góp phần củng cố cơ chế không phổ biến vũ khí hạt nhân và thúc đẩy hòa bình, ổn định toàn cầu. Ngược lại, Washington có thể bị nhìn nhận là đang nhường vai trò lãnh đạo trong lĩnh vực này cho Bắc Kinh”, ông cho biết.

Ngoại giao hậu trường

Cuộc chiến Mỹ - Israel chống Iran đã tạo ra những hệ lụy trên phạm vi toàn cầu, trong đó Trung Quốc cũng chịu tác động đáng kể. Iran là một trong những nhà cung cấp năng lượng giá rẻ quan trọng của Trung Quốc. Việc xung đột làm gián đoạn hoạt động vận chuyển dầu khí qua eo biển Hormuz đã khiến nguồn cung từ toàn bộ các quốc gia vùng Vịnh bị ảnh hưởng và đẩy giá năng lượng thế giới tăng mạnh.

Giới chức Trung Quốc liên tục kêu gọi chấm dứt xung đột ngay lập tức và bày tỏ sẵn sàng hỗ trợ các nỗ lực hòa bình.

“Ngay từ khi chiến sự Mỹ - Israel với Iran bùng phát, Trung Quốc đã duy trì liên lạc chặt chẽ với tất cả các bên liên quan, bao gồm cả Iran, đồng thời tích cực thúc đẩy ngừng bắn và đối thoại hòa bình”, người phát ngôn Đại sứ quán Trung Quốc tại Mỹ cho biết.

Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình và Tổng thống Mỹ Donald Trump trong chuyến công du Trung Quốc của ông Trump từ ngày 13-15/5. Ảnh: Reuters.

Trung Quốc cũng nhấn mạnh rằng vấn đề hạt nhân Iran cần được giải quyết thông qua đối thoại và đàm phán, đồng thời khẳng định sẽ tiếp tục đóng vai trò xây dựng nhằm bảo vệ cơ chế không phổ biến vũ khí hạt nhân và thúc đẩy ổn định tại Trung Đông.

Theo nhiều chuyên gia, nếu tiếp tục đóng vai trò trong việc xử lý kho uranium của Iran sau chiến tranh, Trung Quốc sẽ phải tiến hành các hoạt động ngoại giao hậu trường hết sức thận trọng và cần có sự đồng thuận từ Washington.

Giáo sư Jeffrey Lewis thuộc Trung tâm Nghiên cứu Không phổ biến vũ khí hạt nhân Monterey cho rằng về mặt kỹ thuật, Trung Quốc hoàn toàn có khả năng tiếp nhận hoặc xử lý lượng uranium này. Tuy nhiên, nếu không đi kèm một thỏa thuận toàn diện về tương lai chương trình hạt nhân Iran, biện pháp đó sẽ không mang nhiều ý nghĩa chiến lược.

Dù vậy, một giải pháp như vậy có thể giúp ông Trump tìm được “lối thoát chính trị”, cho phép ông tuyên bố đã đạt được mục tiêu đề ra mà không cần tiếp tục leo thang căng thẳng.