Vì sao việc mở lại đèo Nathu La có ý nghĩa với quan hệ Ấn - Trung?

Đèo Nathu La nằm trên biên giới Ấn Độ - Trung Quốc và là một trong ba cửa khẩu thương mại giữa hai nước. Ảnh: Wikimedia Commons

Theo báo Bưu điện Hoa Nam buổi sáng (SCMP) ngày 1/8, hoạt động thương mại qua đèo Nathu La ở phía Đông dãy Himalaya được nối lại sau 6 năm gián đoạn. Tuyến đường này kết nối bang Sikkim của Ấn Độ với Khu tự trị Tây Tạng của Trung Quốc, ở độ cao khoảng 4.310 mét.

Nathu La phải đóng cửa từ năm 2020 do đại dịch Covid-19, cùng thời điểm quan hệ Ấn Độ - Trung Quốc rơi vào một trong những giai đoạn căng thẳng nhất trong nhiều thập kỷ sau các cuộc đụng độ gây thương vong tại thung lũng Galwan.

Bởi vậy, ý nghĩa của việc nối lại hoạt động tại đây không chỉ nằm ở khả năng khôi phục sinh kế cho khoảng 600 thương nhân đã đăng ký tại Sikkim. Động thái này còn cho thấy New Delhi và Bắc Kinh đang từng bước đưa các hoạt động dân sự và kinh tế trở lại khu vực biên giới vốn lâu nay chủ yếu được nhìn qua lăng kính an ninh quân sự.

Chuyên gia về Himalaya Sangay Lachenpa thuộc Đại học Shiv Nadar nhận định việc mở lại Nathu La phản ánh quá trình hạ nhiệt từng bước trong quan hệ Ấn Độ - Trung Quốc. Theo ông, hoạt động giao thương tại đây có ý nghĩa tượng trưng lớn hơn nhiều so với quy mô kinh tế thực tế.

Thương mại qua Nathu La từng đạt mức cao nhất khoảng 9,5 triệu USD vào năm 2016. Con số này giảm xuống chỉ còn khoảng 1 triệu USD một năm sau đó, sau cuộc đối đầu quân sự kéo dài 73 ngày tại Doklam, khu vực biên giới tranh chấp giữa Trung Quốc và Bhutan.

Hoạt động giao dịch sau đó không thể phục hồi hoàn toàn, chỉ đạt khoảng 5 triệu USD vào năm 2019 trước khi bị đình chỉ vào năm 2020.

So với tổng kim ngạch thương mại song phương 151 tỷ USD trong năm 2025 và mức thâm hụt kỷ lục khoảng 112 tỷ USD của Ấn Độ với Trung Quốc, giá trị hàng hóa đi qua Nathu La gần như không đáng kể.

Tuy nhiên, vị trí đặc biệt của tuyến đường khiến việc khôi phục hoạt động tại đây mang ý nghĩa chính trị rõ rệt. Việc quan chức và thương nhân hai bên thường xuyên tiếp xúc có thể tạo ra một cơ chế xây dựng lòng tin ở cấp địa phương, đồng thời góp phần khôi phục trạng thái bình thường tại một khu vực từng gắn liền với đối đầu quân sự.

Bà Saheli Chattaraj, giảng viên nghiên cứu Trung Quốc tại Đại học Somaiya Vidyavihar ở Mumbai, cho rằng việc mở lại Nathu La trước hết giúp tái kết nối nền kinh tế biên giới. Hoạt động này đưa một phần đời sống kinh tế trở lại khu vực mà trong những năm gần đây ngày càng bị chi phối bởi các tính toán về quân sự và an ninh.

Việc khôi phục giao thương cũng tạo điều kiện để quan chức và thương nhân hai nước duy trì tiếp xúc thường xuyên. Những tương tác như vậy có thể trở thành một biện pháp xây dựng lòng tin thực tế, dù quy mô giao dịch vẫn còn hạn chế.

Động thái tại Nathu La không diễn ra riêng lẻ, mà nằm trong một loạt biện pháp nhằm cải thiện quan hệ song phương. Trước đó, Ấn Độ và Trung Quốc đã nối lại tuyến hành hương Kailash Mansarovar trong năm 2025.

Nathu La cũng là một trong ba tuyến đường qua Himalaya được hai nước khôi phục hoạt động thương mại, cùng với Shipki La và Lipulekh. Thỏa thuận liên quan được đạt được vào tháng 8/2025 sau các cuộc đàm phán do Cố vấn An ninh Quốc gia Ấn Độ Ajit Doval và Ngoại trưởng Trung Quốc Vương Nghị đồng chủ trì.

Việc mở lại cửa khẩu còn diễn ra chỉ vài ngày sau khi Ngoại trưởng thường trực Ấn Độ Vikram Misri có hai ngày hội đàm với giới chức Trung Quốc tại Bắc Kinh. Các cuộc thảo luận tập trung vào thương mại, trao đổi nhân dân, quan hệ song phương và duy trì hòa bình tại khu vực biên giới.

Chuỗi động thái này cho thấy hai bên đang cố gắng khôi phục một số kênh hợp tác sau nhiều năm quan hệ bị chi phối bởi căng thẳng quân sự. Thay vì chỉ nhắc lại cuộc chiến năm 1962 hoặc các vụ đụng độ tại Galwan, việc mở lại tuyến giao thương cổ qua Himalaya cho phép Ấn Độ và Trung Quốc nhấn mạnh lịch sử kết nối lâu đời giữa hai khu vực.

Tuy nhiên, quá trình hạ nhiệt vẫn diễn ra thận trọng. Ông Ivan Lidarev, nhà nghiên cứu tại Viện Nghiên cứu Nam Á thuộc Đại học Quốc gia Singapore, cho rằng Ấn Độ từ lâu coi ổn định tại biên giới và cải thiện quan hệ chính trị là điều kiện để thúc đẩy hợp tác kinh tế với Trung Quốc.

Phạm vi giao dịch hạn chế tại Nathu La cũng phản ánh những lo ngại còn tồn tại của New Delhi. Ấn Độ muốn tránh tình trạng hàng hóa và ảnh hưởng kinh tế của Trung Quốc gia tăng quá nhanh, gây sức ép đối với các doanh nghiệp địa phương.

Danh mục hàng hóa được phép lưu thông qua Nathu La hiện vẫn dựa trên thỏa thuận được ký từ năm 2006. Các mặt hàng xuất khẩu từ Ấn Độ gồm gạo, bột mì, trà, thuốc lá và sản phẩm bằng đồng, trong khi phía Trung Quốc có thể đưa qua cửa khẩu lông bò yak, len, tơ thô, ngựa, muối và bơ.

Một nghiên cứu thực địa do ông Lachenpa thực hiện năm 2025 cho thấy nhiều mặt hàng trong danh sách không còn được giao dịch với số lượng đáng kể. Ông cho rằng hai bên cần cập nhật danh mục để phù hợp với nhu cầu hiện nay, qua đó thúc đẩy kinh tế chính thức và hạn chế các hoạt động thương mại không được kiểm soát.

Nhà kinh tế Biswajit Dhar cũng đề xuất nâng cấp trạm hải quan tại Nathu La thành một cửa khẩu tích hợp đầy đủ, với kho bãi và cơ sở kiểm dịch tương tự các tuyến giao thương giữa Ấn Độ với Bangladesh. Tuy nhiên, việc mở rộng quy mô sẽ phụ thuộc vào mức độ tin cậy chính trị mà hai nước có thể xây dựng trong thời gian tới.

Theo bà Chattaraj, Ấn Độ nên theo đuổi cách tiếp cận giảm rủi ro nhưng không tách rời trong quan hệ với Trung Quốc, tức hạn chế sự phụ thuộc mà không từ bỏ hoàn toàn hợp tác kinh tế.

Theo hướng này, việc mở lại Nathu La có thể đánh dấu khởi đầu của một quá trình hạ nhiệt có kiểm soát, với điều kiện hai bên tiếp tục duy trì đối thoại ngoại giao và quân sự.

Dù vậy, động thái này chưa đồng nghĩa quan hệ Ấn Độ - Trung Quốc đã quay trở lại trạng thái trước năm 2020. Tranh chấp lãnh thổ, sự thiếu tin tưởng và những lo ngại về ảnh hưởng kinh tế vẫn là các trở ngại lớn.

Giá trị quan trọng nhất của Nathu La vì thế không nằm ở lượng hàng hóa được vận chuyển qua đèo, mà ở việc hai nước chấp nhận khôi phục tiếp xúc tại một khu vực từng trở thành biểu tượng của căng thẳng. Đây là một bước đi nhỏ về kinh tế, nhưng có thể mang ý nghĩa lớn trong quá trình từng bước xây dựng lại lòng tin giữa New Delhi và Bắc Kinh.