Vì sao Vinh nhanh hết ngập sau trận mưa kỷ lục?

Một đoạn đường 32 nước dâng hơn 30 cm sáng 19/9. Ảnh: Xuân Trọng.

Từ sáng 19/9, mưa lớn kéo dài khiến nhiều tuyến phố tại TP Vinh cũ như Nguyễn Văn Cừ, Hồng Bàng, Phan Bội Châu, Nguyễn Thái Học, Trần Phú... ngập sâu.

Theo Cục Khí tượng Thủy văn, trạm Vinh ghi nhận tổng lượng mưa 399 mm tính từ khoảng 7h đến 15h ngày 19/9, cao hơn mức 387,9 mm từng ghi nhận trong tháng 10/9/1985. Đây là lượng mưa cao nhất trong tháng 9 tại Vinh trong chuỗi quan trắc.

Tuy nhiên, 399 mm chưa phải lượng mưa ngày lớn nhất từng ghi nhận tại khu vực này. Kỷ lục lượng mưa ngày của Vinh là 710 mm, xảy ra ngày 16/10/2019. Riêng trong 6 giờ từ 7h đến 13h hôm đó, lượng mưa đạt 470 mm.

Điểm đáng chú ý của trận mưa ngày 19/9 nằm ở cường suất mưa rất lớn trong thời gian ngắn. Từ 10h đến 11h, trạm khí tượng Vinh đo được 145 mm, tương đương trung bình khoảng 2,4 mm mỗi phút.

Khi lượng mưa tập trung với cường suất cao, nước từ nhiều khu vực cùng lúc chảy về hệ thống cống, mương, hồ điều hòa và trạm bơm. Những điểm có khả năng tiếp nhận thấp hơn lượng nước đổ xuống sẽ nhanh chóng xảy ra ngập, ngay cả khi hệ thống tiêu thoát phía sau vẫn đang hoạt động.

Vì sao mưa dồn xuống Vinh trong thời gian ngắn?

Trao đổi với Tri Thức - Znews, TS Trương Bá Kiên, Phó giám đốc điều hành Trung tâm Nghiên cứu Khí tượng và Khí hậu, Viện Khoa học Khí tượng Thủy văn, Môi trường và Biển, cho biết trận mưa tại Vinh hình thành trong điều kiện nhiều yếu tố khí quyển cùng hội tụ trên khu vực Nghệ An - Hà Tĩnh.

Ở tầng thấp, gió Đông Bắc yếu đưa không khí ẩm từ biển vào đất liền. Đồng thời, rìa phía Bắc của dải hội tụ nhiệt đới tạo điều kiện thuận lợi cho mây đối lưu phát triển. Trên cao, nhiễu động gió Đông gây hội tụ, hỗ trợ các luồng không khí chuyển động đi lên và tiếp tục hình thành mây mưa.

Một tuyến phố ở Vinh ngập sâu trong trận mưa ngày 19/9. Sau khi mưa giảm, nước tại nhiều khu vực nhanh chóng rút xuống. Ảnh: Hoàng Văn Trọng.

Việc các điều kiện này tập trung trên một khu vực tương đối hẹp khiến mưa có xu hướng tập trung mạnh trong thời gian ngắn.

TS Kiên nhận định trận mưa ngày 19/9 là một hiện tượng cực đoan về cường suất trong bối cảnh biến đổi khí hậu. Tuy nhiên, ông lưu ý một trận mưa riêng lẻ chưa đủ để kết luận chế độ mưa tại Vinh đã thay đổi.

So với mức 387,9 mm của tháng 9/1985, lượng mưa ngày 19/9 cao hơn 11,1 mm. Nhưng nếu đặt cạnh kỷ lục 710 mm của tháng 10/2019, con số này vẫn thấp hơn đáng kể.

Sự khác biệt còn nằm ở thời đoạn. Năm 2019, Vinh từng ghi nhận 470 mm trong 6 giờ. Năm nay, 399 mm được ghi nhận trong khoảng 8 giờ, nhưng có tới 145 mm tập trung trong riêng một giờ.

Điều này cho thấy khi đánh giá nguy cơ ngập đô thị, tổng lượng mưa không phải yếu tố duy nhất. Cùng một tổng lượng nước, nếu mưa tập trung trong thời gian ngắn hơn, áp lực lên hệ thống tiêu thoát có thể lớn hơn do lượng nước đổ xuống trong từng thời điểm tăng mạnh.

Theo TS Kiên, chưa thể từ trận mưa này kết luận Vinh đã bước sang một trạng thái khí hậu mới.

“Trong một năm El Nino, La Nina hoặc dưới những điều kiện mùa khác nhau, mưa cực đoan có thể xuất hiện những thay đổi, biến động về lượng và tần suất. Nhưng chế độ mưa vẫn nằm trong khuôn khổ khí hậu của khu vực. Muốn kết luận chế độ mưa có thay đổi hay không thì cần nghiên cứu kỹ trên một khu vực có tính đại diện, với chuỗi số liệu đủ dài”, ông nói.

Theo chuyên gia, điều cần theo dõi trong dài hạn là tần suất và cường độ các trận mưa cực đoan tại Vinh có xu hướng thay đổi hay không.

Bên cạnh diễn biến khí tượng, trận mưa cũng cho thấy một vấn đề khác của đô thị: khả năng tiếp nhận và tiêu thoát nước trong cùng một thời điểm.

Vẫn có thể ngập sâu khi mưa dồn dập

Tại nhiều khu vực Vinh, nước rút khá nhanh sau khi mưa giảm. Khoảng 23h ngày 19/9, phần lớn các tuyến đường chính cơ bản hết ngập, chỉ còn một số điểm thấp trũng đọng nước.

Diễn biến này cho thấy hệ thống tiêu thoát có khả năng đưa nước ra khỏi khu vực đô thị tương đối nhanh sau khi lượng nước từ mưa giảm. Tuy nhiên, khả năng rút nước sau mưa và khả năng tiếp nhận nước trong lúc mưa lớn là hai vấn đề khác nhau.

Ông Hoàng Quốc Trường, Giám đốc Ban Quản lý bảo trì đường bộ, Sở Xây dựng Nghệ An, cho biết trong trận mưa ngày 19/9, các trạm bơm Bến Thủy, Cửa Nam và Cầu Đen được vận hành liên tục. Mỗi trạm có công suất thiết kế khoảng 20.000 m3/giờ.

Mực nước ngập sâu ảnh hưởng đến tình hình kinh doanh của nhiều người dân sống tại TP Vinh cũ. Ảnh: Anh Thơm, Mai Nguyễn.

Khu vực đô thị Vinh cũ có 6 hồ điều hòa để giữ nước tạm thời trước khi dẫn qua hệ thống tiêu thoát ra sông. Thời gian qua, một số tuyến mương, hố thu và khu vực hồ chứa tại các trạm bơm cũng được nạo vét, khơi thông.

Những yếu tố này giúp nước được tiêu thoát nhanh hơn khi lượng nước chảy vào hệ thống giảm.

Tuy nhiên, TS Kiên cho rằng việc nhiều tuyến phố vẫn ngập sâu trong lúc mưa đạt cường suất lớn cho thấy khả năng tiêu nước sau mưa không đồng nghĩa với khả năng tiếp nhận toàn bộ lượng nước đổ xuống trong cùng một thời điểm.

“Tốc độ đưa nước ra khỏi đô thị và khả năng tiếp nhận lượng nước đổ xuống trong cùng một thời điểm là khác nhau. Trong đó, khả năng rút nước còn phụ thuộc vào việc nước có tập trung được về các tuyến kênh, mương và trạm bơm hay không”, ông nói.

Nước phải đi qua nhiều khâu trước khi tới trạm bơm, từ mặt đường xuống hố thu, qua cống, mương rồi mới được bơm hoặc thoát ra sông. Nếu một mắt xích trong chuỗi này không kịp tiếp nhận lượng nước đổ về, nước vẫn có thể dâng trên đường dù các trạm bơm phía sau đang hoạt động.

Đường 72 m là một ví dụ. Đoạn từ đường 32 đến khu vực Quán Bàu nhận lượng nước lớn từ các khu vực xung quanh, trong khi một tuyến mương cũ chỉ rộng khoảng 0,8-1 m.

Trong trận mưa ngày 19/9, ba máy bơm dã chiến với tổng công suất gần 600 m3/giờ được đưa tới khu vực này nhưng ban đầu không đáp ứng kịp lượng nước dồn về. Lực lượng chức năng sau đó phải bổ sung máy bơm chìm để tăng khả năng tiêu nước.

Với Vinh, bài toán chống ngập vì thế không chỉ nằm ở việc tăng công suất trạm bơm. Khi đô thị mở rộng, lượng nước từ các khu dân cư mới có thể tiếp tục dồn vào những tuyến cống, mương được xây dựng từ trước.

“Bài toán chống ngập không chỉ là ‘bơm bao nhiêu nước mỗi giờ’, mà là toàn bộ hành trình của nước từ lúc rơi xuống mặt đường đến khi ra khỏi đô thị”, TS Kiên nói.

Cảnh lũ tràn vào thang máy chung cư ở Nghệ An Cơn mưa dai dẳng từ sáng sớm 19/9 khiến nhiều khu vực tại Vinh (Nghệ An) ngập lụt, lượng nước lớn lũ tràn vào hầm giữ xe của một số khu chung cư. Để tránh thiệt hại, người dân cố gắng đưa xe máy ra ngoài.