Vì sao zona gây đau dữ dội và dai dẳng?

Tổn thương zona thần kinh thường là các mụn nước thành từng chùm, phân bố theo đường đi của dây thần kinh và chủ yếu xuất hiện ở một bên cơ thể. Ảnh: Shutterstock.

Tại Hội nghị Khoa học Da liễu miền Nam 2026 ngày 27/9, bác sĩ chuyên khoa II Đoàn Văn Lợi Em, Trưởng khoa Khám bệnh, Bệnh viện Da Liễu TP.HCM, cho biết zona không đơn thuần là bệnh ngoài da. Đây là bệnh do virus thủy đậu (varicella-zoster) tái hoạt động sau nhiều năm nằm trong các hạch thần kinh cảm giác.

Khi hệ miễn dịch suy giảm, virus có thể tái hoạt, đi dọc theo dây thần kinh ra da và tạo thành các cụm mụn nước. Vì vậy, tổn thương đầu tiên của zona nằm ở dây thần kinh, còn tổn thương trên da chỉ là phần có thể nhìn thấy.

Đau hơn 6 tháng sau khi da đã lành

Tại Bệnh viện Da Liễu TP.HCM, nữ bệnh nhân 66 tuổi đến khám khi đã chịu đựng cơn đau vùng mặt bên phải hơn 6 tháng sau khi mắc zona.

Cơn đau được mô tả là rát nhiều, kèm những cơn cắn nhức, ảnh hưởng đến ăn uống, sinh hoạt và giấc ngủ. Trước đó, bệnh nhân đã sử dụng thuốc giảm đau thần kinh kết hợp thuốc giảm đau thông thường nhưng triệu chứng vẫn còn.

Đáng chú ý, mỗi lần dùng thuốc giảm đau thần kinh, bà lại bị chóng mặt dữ dội nên không thể tăng liều để kiểm soát cơn đau.

Bác sĩ Lợi Em cho biết thay vì tiếp tục tăng thuốc, bác sĩ phối hợp chiếu laser He-Ne tại vùng đau trong 10 buổi.

Bác sĩ Đoàn Văn Lợi Em thăm khám cho bệnh nhân. Ảnh: BVCC.

Sau điều trị, điểm đau của bệnh nhân giảm từ 8 xuống 4/10, giấc ngủ được cải thiện. Liều thuốc giảm đau thần kinh cũng giảm còn một viên/ngày, qua đó hạn chế tác dụng phụ. Bệnh nhân hài lòng với kết quả điều trị.

Một trường hợp khác là nam bệnh nhân 72 tuổi bị zona vùng lưng - ngực trái. Cơn đau kéo dài khoảng 3 tháng trước khi ông đến khám, mức độ đau 8/10, khiến ông mất ngủ. Mỗi khi đau nhiều, huyết áp tăng lên 150-160 mmHg.

Bệnh nhân đã dùng phối hợp hai loại thuốc giảm đau, trong đó có một thuốc điều trị đau thần kinh, nhưng vẫn không kiểm soát được triệu chứng. Ở người cao tuổi, tiếp tục tăng thuốc có thể làm tăng nguy cơ tác dụng phụ.

Bác sĩ phối hợp chiếu laser He-Ne mỗi ngày trong tuần đầu, sau đó 2 lần/tuần, tổng cộng 15 buổi. Kết quả, điểm đau giảm từ 8 xuống 3/10, bệnh nhân ngủ tốt hơn, huyết áp ổn định ở mức 130-140 mmHg. Da lành hoàn toàn, không để lại thâm, sẹo.

Theo bác sĩ Lợi Em, hai trường hợp cho thấy điều trị đau sau zona không chỉ dựa vào mức độ đau mà cần đánh giá cả tác dụng phụ của thuốc, giấc ngủ, bệnh nền và khả năng phối hợp nhiều phương pháp.

Da lành nhưng dây thần kinh chưa hồi phục

Bác sĩ Lợi Em cho hay biến chứng thường gặp nhất của zona là đau thần kinh sau zona. Người bệnh cũng có thể gặp zona mắt gây viêm giác mạc, tăng nhãn áp, giảm thị lực; liệt mặt khi zona ở vùng tai và một số biến chứng thần kinh, mạch máu hiếm gặp.

Theo bác sĩ Lợi Em, đau thần kinh sau zona được xác định khi cơn đau vẫn tồn tại tại vùng da từng nổi zona trên 90 ngày, tương đương 3 tháng, kể từ khi xuất hiện mụn nước. Trong thực hành, cơn đau liên quan đến zona được chia thành đau cấp trong 30 ngày đầu, đau bán cấp từ 30 ngày đến 3 tháng và đau thần kinh sau zona khi kéo dài trên 3 tháng.

Cơn đau xuất hiện do virus gây viêm cấp dây thần kinh cảm giác. Sau đó, dây thần kinh có thể bị xơ hóa và thay đổi cấu trúc. Các chất gây viêm làm thụ thể đau ở ngoại biên trở nên nhạy cảm hơn, khiến những kích thích bình thường cũng có thể gây đau.

"Nếu kéo dài, hệ thần kinh trung ương tiếp tục thay đổi cách xử lý tín hiệu đau, làm cảm giác đau bị khuếch đại. Vì thế, dù da đã lành, 'hệ thống báo đau' của cơ thể vẫn có thể bị rối loạn", bác sĩ Lợi Em nói.

Bệnh nhân bị biến chứng do zona thần kinh. Ảnh: BVCC.

Cơn đau sau zona rất đa dạng. Người bệnh có thể cảm thấy bỏng rát, đau nhói như dao đâm, như điện giật, đau âm ỉ hoặc từng cơn cắn nhức. Một số người bị ngứa, tê, cảm giác kiến bò hoặc đau khi quần áo, chăn hay gió chạm nhẹ vào da.

Đáng lưu ý, bỏng rát, châm chích, tê, ngứa hoặc đau khi chạm nhẹ cũng là biểu hiện của đau có nguồn gốc thần kinh. Nhiều người không nghĩ đây là “đau” nên bỏ qua, trong khi dây thần kinh cảm giác vẫn đang bị rối loạn.

Những triệu chứng này có thể xuất hiện ngay cả trước khi nổi mụn nước. Nếu cảm giác đau, ngứa hoặc châm chích xuất hiện ở một vùng da một bên cơ thể, đặc biệt ở người lớn tuổi, người bệnh nên đi khám sớm.

Nguy cơ đau kéo dài tăng theo tuổi và hiếm gặp ở người dưới 40 tuổi. Người đau nhiều ngay từ đầu, tổn thương da lan rộng, nặng, zona vùng mắt hoặc suy giảm miễn dịch cũng có nguy cơ cao hơn.

Bác sĩ Lợi Em cho biết đau trước khi xuất hiện mụn nước làm nguy cơ đau sau zona tăng khoảng 2,3 lần; đau khi đã nổi mụn nước tăng khoảng 2,2 lần. Tổn thương da nhiều, lan rộng làm nguy cơ tăng khoảng 2,6 lần, trong khi zona vùng mắt làm nguy cơ tăng khoảng 2,5 lần.