Vị tướng dân tộc Nùng là Bộ trưởng Quốc phòng đầu tiên của Việt Nam

Tháng 8/1945, Cách mạng Tháng Tám thành công, mở ra một thời kỳ mới trong lịch sử dân tộc. Cùng với việc xây dựng chính quyền cách mạng, những thiết chế đầu tiên của Nhà nước Việt Nam mới cũng từng bước được hình thành.

Ngày 27/8/1945, Chính phủ lâm thời Việt Nam Dân chủ Cộng hòa được thành lập và ra tuyên cáo. Trong Chính phủ lâm thời, ông Chu Văn Tấn được giao giữ chức Bộ trưởng Bộ Quốc phòng, trở thành người đầu tiên đảm nhiệm cương vị này.

Thượng tướng Chu Văn Tấn. (Ảnh: QĐND)

Trước khi đảm nhận trọng trách trong Chính phủ, tên tuổi ông Chu Văn Tấn đã gắn với phong trào cách mạng và quá trình xây dựng lực lượng vũ trang ở vùng Bắc Sơn - Võ Nhai. Ông là một trong những người chỉ huy Cứu quốc quân, từng khiến quân Pháp khiếp sợ và được mệnh danh là “Hùm xám Bắc Sơn”.

Tướng Chu Văn Tấn (sinh năm 1909), quê quán tỉnh Thái Nguyên, là người dân tộc Nùng. Thân phụ của ông là cụ Chu Văn Hòa, từng tham gia nghĩa quân Hoàng Hoa Thám chống thực dân Pháp.

Xuất thân trong gia đình có truyền thống yêu nước, năm 1927, sau khi tốt nghiệp tiểu học ở Thái Nguyên, Chu Văn Tấn dạy học ở Bắc Hà.

Giai đoạn năm 1931-1932, ông Chu Văn Tấn làm nhân viên địa chính và cai quản lính dõng (châu đoàn) cho chính quyền thực dân Pháp tại quê hương. Trong thời gian này, ông thường đấu tranh với quan chức thực dân nhằm giảm áp bức, sưu thuế nên nhận được sự tin tưởng của người dân địa phương. Đây cũng là thời điểm những người cộng sản tìm cách liên lạc, vận động ông tham gia cách mạng.

Từ ảnh hưởng của những người cộng sản và uy tín của mình trong vùng, ông Chu Văn Tấn bí mật tổ chức các đội tự vệ bán vũ trang tại Tràng Xá, Võ Nhai, Bắc Sơn. Những lực lượng này về sau trở thành một trong những tiền đề cho sự hình thành, phát triển của lực lượng vũ trang cách mạng.

Năm 1935, dù chưa phải là đảng viên, ông Chu Văn Tấn được tham dự chi bộ Cộng sản do ông Hoàng Văn Thụ, Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng về gây dựng ở Võ Nhai và Bắc Sơn. Một năm sau, ông Tấn chính thức gia nhập Đảng Cộng sản Đông Dương với bí danh Tân Hồng, bắt đầu sự nghiệp làm cách mạng của mình.

Bước ngoặt lớn đến vào tháng 9/1940, khi quân Nhật tấn công Lạng Sơn, khiến quân Pháp đồn trú tại đây tháo chạy qua Bắc Sơn. Ông Chu Văn Tấn lãnh đạo các đội tự vệ tấn công, cướp súng của tàn quân Pháp tại đèo Tam Canh để trang bị cho lực lượng.

Ngày 27/9/1940, lực lượng tự vệ cùng quần chúng cách mạng tấn công đồn Mỏ Nhài, giành chính quyền ở Bắc Sơn. Khởi nghĩa Bắc Sơn bùng nổ, trở thành một dấu mốc quan trọng của phong trào đấu tranh vũ trang trước Cách mạng Tháng Tám.

Song, do người Nhật đã thoả hiệp với thực dân Pháp nên cuộc khởi nghĩa này sớm bị dập tắt. Dù vậy, ông Chu Văn Tấn cùng một số đội viên tự vệ cùng vũ khí rút được vào rừng sâu Võ Nhai - Bắc Sơn lập căn cứ.

Tháng 11/1940, Hội nghị Trung ương Đảng lần thứ 7 tại làng Đình Bảng, Bắc Ninh, ra quyết định về việc duy trì và bồi dưỡng lực lượng vũ trang của cuộc khởi nghĩa Bắc Sơn, làm vốn quân sự đầu tiên cho cách mạng. Đầu tháng 2/1941, Chu Văn Tấn được bầu làm Xứ ủy viên Bắc Kỳ, phụ trách xây dựng đội du kích Bắc Sơn.

Ngày 14/2/1941, Đội Du kích Bắc Sơn được thành lập trong buổi lễ tổ chức tại khu rừng Khuổi Nọi (nay thuộc xã Vũ Lễ, huyện Bắc Sơn, tỉnh Lạng Sơn). Ông Hoàng Văn Thụ thay mặt Trung ương Đảng công nhận, trao nhiệm vụ và lá cờ đỏ sao vàng cho Đội du kích Bắc Sơn. Bấy giờ Đội gồm 32 chiến sĩ, do ông Lương Văn Tri làm Chỉ huy trưởng và Chu Văn Tấn làm Chỉ huy phó.

Tại Hội nghị Trung ương Đảng lần thứ 8 do lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc chủ trì tại Pắc Pó (tháng 5/1941), Đội du kích Bắc Sơn được đổi tên thành Trung đội Cứu quốc quân thứ nhất. Đồng chí Phùng Chí Kiên được điều về làm Phụ trách chung từ tháng 6/1941. Cuối tháng đó, quân Pháp cùng lính khố xanh, khố đỏ mở cuộc càn quét lớn vào Bắc Sơn.

Do lực lượng của ta còn mỏng hơn nhiều so với địch nên ta đành phải để lại 1 tiểu đội chặn địch, còn 2 tiểu đội phá vòng vây.

Ngày 16/9/1941, Trung đội Cứu quốc quân thứ hai, với 47 chiến sĩ (có 3 nữ), được thành lập tại Khuôn Mánh (nay thuộc xã Tràng Xá, Võ Nhai, Thái Nguyên). Ông Chu Văn Tấn được giao làm Chỉ huy trưởng của đơn vị này.

Từ đây, ông tiếp tục phát triển lực lượng Cứu quốc quân, tổ chức chiến đấu chống thực dân Pháp và mở rộng cơ sở cách mạng. Chính trong những năm hoạt động ở vùng Bắc Sơn - Võ Nhai, ông Chu Văn Tấn trở thành cái tên khiến quân Pháp khiếp đảm, phải đặt cho ông biệt danh là “Hùm xám Bắc Sơn”.

Cuối năm 1944, ông Chu Văn Tấn chỉ huy lực lượng Cứu quốc quân 2 xây dựng Chiến khu Nguyễn Huệ (nay thuộc huyện Đại Từ, Thái Nguyên). Sau Hội nghị Quân sự cách mạng Bắc Kỳ tại Hiệp Hòa (Bắc Giang) từ ngày 15-20/4/1945, Chiến khu Nguyễn Huệ phát triển thành Chiến khu Hoàng Hoa Thám, căn cứ địa vững chắc để đón lãnh tụ Hồ Chí Minh và các lãnh đạo khác về hoạt động.

Tháng 8/1945, ông Chu Văn Tấn tham gia Ban lãnh đạo Tổng khởi nghĩa.

Cách mạng Tháng Tám thành công, Chính phủ lâm thời Việt Nam Dân chủ Cộng hòa được thành lập. Ông Chu Văn Tấn được cử làm Bộ trưởng Bộ Quốc phòng và giữ cương vị này từ tháng 9/1945 đến tháng 2/1946. Ông là Bộ trưởng Bộ Quốc phòng đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

Ngày 20/1/1948, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký Sắc lệnh số 111 phong quân hàm Thiếu tướng cho ông Chu Văn Tấn (người đứng hàng sau cùng, thứ 3 từ trái sang). (Ảnh: QĐND)

Ngày 2/3/1946, Quốc hội khóa I họp kỳ đầu tiên, thành lập Chính phủ Liên hiệp kháng chiến. Sau khi rời cương vị Bộ trưởng Bộ Quốc phòng, ông Chu Văn Tấn tiếp tục đảm nhận nhiều trọng trách trong Quân đội và chính quyền.

Ông được phong quân hàm Thiếu tướng cùng với 10 tướng lĩnh khác trong đợt phong hàm đầu tiên (1948).

Từ năm 1949 đến 1954, ông làm Khu trưởng, Bí thư Khu ủy Liên khu Việt Bắc, Chánh án Toà án Quân sự, Chủ tịch Ủy ban Kháng chiến hành chính Liên khu Việt Bắc.

Giai đoạn 1954-1957, Chu Văn Tấn giữ cương vị Tư lệnh kiêm Chính ủy, Bí thư Quân khu ủy Liên khu Việt Bắc. Sau đó ông làm Chính ủy, Bí thư Khu ủy Quân khu Việt Bắc, Chủ tịch Ủy ban hành chính Khu tự trị Việt Bắc (1957-1975).

Ngày 31/8/1959, ông được thăng quân hàm vượt cấp từ Thiếu tướng lên Thượng tướng và là một trong hai Thượng tướng lúc bấy giờ.

Thượng tướng Chu Văn Tấn từng được bầu làm Phó Chủ tịch Quốc hội từ khóa III đến khóa V, Tổng Thư ký Ủy ban Thường vụ Quốc hội khóa V, Ủy viên Đoàn Chủ tịch Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam.