Việc làm trên nền tảng số: Nguồn thu nhập chính của nhiều người lao động

Nhiều người lao động làm việc trên các nền tảng số vẫn nằm ngoài lưới an sinh. Ảnh minh họa: Thu Hằng.

Đây là một trong những nội dung đáng chú ý được đề cập Hội thảo quốc tế “Việc làm và an sinh xã hội cho người lao động làm việc trên nền tảng số tại Việt Nam”, do Bảo hiểm xã hội Việt Nam phối hợp với Ngân hàng Thế giới tổ chức ngày 22/9.

LAO ĐỘNG NỀN TẢNG SỐ THAM GIA BẢO HIỂM XÃ HỘI CÒN "KHIÊM TỐN"

Thông tin tại hội thảo, Phó Giám đốc Bảo hiểm xã hội Việt Nam Trần Đình Liệu nhấn mạnh, bảo hiểm xã hội là một trong những trụ cột quan trọng của hệ thống an sinh xã hội. Mở rộng diện bao phủ để ngày càng nhiều người lao động được tham gia và thụ hưởng chính sách là nhiệm vụ quan trọng trong quá trình tổ chức thực hiện chính sách bảo hiểm xã hội tại Việt Nam

Những năm qua, chính sách bảo hiểm xã hội tiếp tục được sửa đổi, bổ sung theo hướng mở rộng đối tượng tham gia, tăng tính linh hoạt và tạo điều kiện thuận lợi hơn cho người dân tham gia, duy trì thời gian đóng.

Luật Bảo hiểm xã hội năm 2024 cùng các văn bản hướng dẫn thi hành đã mở rộng thêm một số nhóm đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc, đồng thời bổ sung các chính sách khuyến khích tham gia.

Theo Phó Giám đốc Trần Đình Liệu, năm 2025, số người tham gia bảo hiểm xã hội đạt trên 21,5 triệu người, tương ứng 45,1% lực lượng lao động trong độ tuổi; trong 8 tháng năm 2026, đạt trên 22,4 triệu người, tương ứng 46,7%. 

Tuy nhiên, cùng với chuyển đổi số và những thay đổi nhanh chóng của thị trường lao động, việc tiếp tục mở rộng diện bao phủ bảo hiểm xã hội đang đặt ra những yêu cầu mới, nhất là đối với các hình thức việc làm linh hoạt.

Việc làm trên nền tảng số cùng các hình thức lao động khoán việc, theo ngày, bán thời gian nhưng có thu nhập ổn định, đặt ra yêu cầu nghiên cứu về nhận diện đối tượng, phương thức tham gia, thu và đóng bảo hiểm xã hội cũng như cơ chế phối hợp giữa các chủ thể liên quan.

Ông Christopher Sheldon, Giám đốc Quản lý Danh mục Đầu tư, Ngân hàng Thế giới tại Việt Nam, Campuchia và Lào, cho rằng kinh tế số đang làm thay đổi cách thức người dân làm việc, đồng thời tạo thêm cơ hội tạo thu nhập và tham gia thị trường lao động. Tại Việt Nam, các doanh nghiệp nền tảng được ước tính tạo cơ hội việc làm cho khoảng 2 triệu người.

Tuy nhiên, khảo sát của Ngân hàng Thế giới với gần 5.000 lao động trên nhiều nền tảng số tại Việt Nam cho thấy, hơn 90% người lao động được khảo sát coi việc làm trên nền tảng số là nguồn thu nhập chính, trong khi chỉ khoảng 1/5 tham gia bảo hiểm xã hội.

Theo ông Christopher Sheldon, khảo sát còn cho thấy người lao động có nhu cầu đối với các chính sách bảo vệ như bảo hiểm y tế, bảo hiểm tai nạn, chế độ ốm đau và lương hưu. Nhiều người sẵn sàng đóng góp vào hệ thống bảo hiểm xã hội nếu chính sách dễ tiếp cận, linh hoạt và phù hợp hơn với đặc điểm thu nhập.

XÁC ĐỊNH HÌNH THỨC THAM GIA BẢO HIỂM XÃ HỘI PHÙ HỢP

Làm rõ hơn sự phát triển của kinh tế số và việc làm trên nền tảng số tại Việt Nam, bà Nguyễn Minh Thảo, Trưởng Ban Nghiên cứu Môi trường kinh doanh và Năng lực cạnh tranh, Viện Nghiên cứu Chính sách và Chiến lược, cho biết sự phát triển của công nghệ số và kinh tế số đang thúc đẩy nhiều mô hình kinh doanh và việc làm mới.

Toàn cảnh hội thảo. Ảnh: BHXH Việt Nam.

Các nền tảng trong vận tải, giao nhận, thương mại điện tử, thanh toán số…, không chỉ tạo thêm cơ hội tạo thu nhập mà còn làm thay đổi cách thức tổ chức và thực hiện công việc.

Đặc biệt, lao động nền tảng có những đặc điểm khác với việc làm truyền thống. Chẳng hạn, họ có thể đồng thời làm việc cho nhiều nền tảng, chuyển đổi giữa việc làm nền tảng và việc làm truyền thống hoặc làm việc không thường xuyên; thu nhập biến động, mức độ tự chủ tương đối cao nhưng vẫn có sự phụ thuộc nhất định vào nền tảng số.

Những đặc điểm này khiến khả năng tiếp cận hệ thống an sinh truyền thống còn hạn chế, đặt ra yêu cầu nghiên cứu các cơ chế an sinh phù hợp hơn với thị trường lao động linh hoạt, đa nền tảng và phi truyền thống.

Từ thực tiễn đó, đại diện Cục Tiền lương và Bảo hiểm xã hội, Bộ Nội vụ đề cập những vấn đề đặt ra về chính sách bảo hiểm xã hội đối với người làm việc trên nền tảng số. Chính sách tập trung vào một số vấn đề cốt lõi như xác định hình thức tham gia bảo hiểm xã hội phù hợp; làm rõ quan hệ giữa người lao động và doanh nghiệp cung cấp nền tảng; xác định mức đóng, phương thức đóng và trách nhiệm đóng góp của các bên.

Bên cạnh đó là vấn đề xác định, quản lý đối tượng thuộc diện tham gia và rà soát các quy định liên quan đến tiền lương, thu nhập làm căn cứ đóng, giải quyết chế độ bảo hiểm xã hội, hồ sơ và thủ tục thực hiện chính sách.

Các nội dung trao đổi tại hội thảo đã góp phần làm rõ đặc điểm của việc làm nền tảng và những vấn đề đặt ra trong mở rộng bao phủ bảo hiểm xã hội, từ nhận diện đối tượng, quan hệ việc làm đến mức đóng, phương thức đóng và trách nhiệm của các chủ thể.

Bên cạnh đó, kinh nghiệm quốc tế đã đưa ra một số gợi mở cho Việt Nam. Một số hướng tiếp cận được đặt ra như thiết kế mức đóng linh hoạt theo thu nhập và tần suất làm việc, tăng cường khả năng chuyển đổi quyền lợi an sinh theo người lao động, và nghiên cứu cơ chế chia sẻ trách nhiệm đóng góp giữa người lao động, doanh nghiệp nền tảng và Nhà nước.

Một số đề xuất cũng hướng tới ứng dụng dữ liệu của nền tảng để hỗ trợ xác định thu nhập, tính mức đóng và thực hiện đóng góp an sinh thuận tiện hơn. Các ý kiến này tiếp tục được nghiên cứu, đánh giá về tính phù hợp và khả năng áp dụng trong thực tiễn.