Viện Sốt rét - Ký sinh trùng - Côn trùng TPHCM: 50 năm giữ bình yên cho cộng đồng

Nửa thế kỷ trước, từ những cánh rừng kháng chiến, những cán bộ y tế đã lặng lẽ làm công việc ít người nhìn thấy: Tìm hiểu dịch bệnh, theo dõi muỗi truyền bệnh, lấy mẫu xét nghiệm và tìm cách bảo vệ bộ đội, người dân.

Hôm nay, cùng một sứ mệnh nhưng bằng những phương tiện hiện đại hơn những người làm công tác này đang thực hiện phát hiện nguy cơ sớm, giám sát dịch tễ, nghiên cứu khoa học và chủ động ứng phó trước khi một mầm bệnh có thể trở thành dịch.

Đó cũng là câu chuyện được nhắc lại tại lễ kỷ niệm 50 năm xây dựng và phát triển Viện Sốt rét - Ký sinh trùng - Côn trùng TPHCM (Bộ Y tế), vừa diễn ra hôm nay (16/9) tại Hội trường Thống Nhất (TPHCM).

Quang cảnh lễ kỷ niệm 50 năm xây dựng và phát triển Viện Sốt rét - Ký sinh trùng - Côn trùng TPHCM.Ảnh: Mimosa

Từ những cánh rừng kháng chiến

Theo TS. Giang Hán Minh - Viện trưởng Viện Sốt rét - Ký sinh trùng - Côn trùng TPHCM, tiền thân của Viện được hình thành trong những năm kháng chiến ở Trung ương Cục R, bắt đầu từ tổ sốt rét, rồi Phòng Sốt rét miền Nam (C30 - trực thuộc Ban Y tế B2).

Trong điều kiện chiến trường gian khổ, những người làm công tác sốt rét mang trên mình nhiệm vụ bảo vệ sức khỏe bộ đội và nhân dân vùng giải phóng. Công việc khi ấy không chỉ là điều trị người bệnh, mà còn phải tìm hiểu tác nhân gây bệnh, vật chủ trung gian, đường lây truyền để có biện pháp phòng chống phù hợp.

Sau ngày đất nước thống nhất, ngày 18/5/1977, Bộ Y tế quyết định thành lập Phân viện Sốt rét - Ký sinh trùng - Côn trùng TPHCM. Đến ngày 18/6/2003, Phân viện được nâng cấp thành Viện Sốt rét - Ký sinh trùng - Côn trùng TPHCM như ngày nay. Viện được giao trách nhiệm phối hợp với ngành y tế 20 tỉnh, thành khu vực phía Nam và Lâm Đồng trong công tác phòng chống sốt rét, ký sinh trùng và các bệnh do côn trùng truyền.

Từ chiến trường năm xưa đến những bản làng vùng sâu, vùng xa, biên giới, hải đảo, những chuyến công tác của cán bộ Viện nối dài theo năm tháng.

Lãnh đạo và chuyên gia Viện Sốt rét - Ký sinh trùng - Côn trùng TPHCM thu thập thông tin trên vùng cao nguyên. Ảnh: Mimosa

Có những công việc bắt đầu từ một chiếc bẫy đèn bắt muỗi, một mẫu máu, mẫu phân hay một con ve được thu thập ngoài thực địa. Những mẫu vật tưởng như rất nhỏ ấy, qua xét nghiệm và phân tích, trở thành dữ liệu giúp các nhà chuyên môn nhận diện nguy cơ bệnh tật của cả một cộng đồng.

Đó là một công việc thầm lặng, nhưng có ý nghĩa đặc biệt với y tế dự phòng: Đi trước hiểm họa, thay vì chờ hiểm họa xảy ra mới ứng phó.

Thành quả càng lớn, trách nhiệm càng cao

Nhìn lại chặng đường 50 năm, dấu ấn rõ nét nhất là những thay đổi trong công tác phòng chống sốt rét và các bệnh ký sinh trùng, côn trùng tại khu vực phía Nam.

Sau năm 1975, sốt rét từng là một trong những thách thức y tế nghiêm trọng. Có thời điểm số người mắc bệnh trên cả nước lên tới hơn 1 triệu người; riêng Nam Bộ và Lâm Đồng, mỗi năm có hàng trăm người tử vong do sốt rét.

Bằng sự bền bỉ của cả hệ thống phòng chống sốt rét, tình hình bệnh từng bước được kiểm soát. Từ năm 2007 đến nay, sốt rét tại Nam Bộ và Lâm Đồng được duy trì ở mức thấp, bệnh từng gây ám ảnh cho nhiều địa phương đã cơ bản được đẩy lùi.

Nhưng với những người làm y tế dự phòng, thành quả ấy không đồng nghĩa với việc có thể nghỉ ngơi.

Thứ trưởng Bộ Y tế Đỗ Xuân Tuyên phát biểu tại lễ kỷ niệm 50 năm xây dựng và phát triển Viện Sốt rét - Ký sinh trùng - Côn trùng TPHCM. Ảnh: Mimosa

Phát biểu chỉ đạo tại lễ kỷ niệm, Thứ trưởng Bộ Y tế Đỗ Xuân Tuyên nhấn mạnh: Khi số bệnh giảm xuống không có nghĩa nhiệm vụ giảm đi. Ngược lại, thành quả càng lớn thì trách nhiệm duy trì càng cao.

Đây là yêu cầu đặc biệt quan trọng trong bối cảnh ngành y tế hướng tới mục tiêu loại trừ sốt rét vào năm 2030. Khi bệnh được kiểm soát, nguy cơ vẫn có thể quay trở lại nếu công tác giám sát, phát hiện và can thiệp không được duy trì.

Theo Thứ trưởng, y tế dự phòng hiện đại phải có khả năng giám sát, dự báo và hành động sớm, trước khi một nguy cơ trở thành dịch bệnh. Cùng với đó là chuyển mạnh từ tư duy khám chữa bệnh sang phòng bệnh, đưa dịch vụ y tế đến gần người dân hơn và xây dựng hệ thống dữ liệu phục vụ theo dõi sức khỏe, giám sát dịch tễ.

Đây cũng là những yêu cầu đặt ra trực tiếp đối với một viện chuyên khoa về sốt rét, ký sinh trùng và côn trùng. Bởi bản đồ bệnh tật đang thay đổi. Biến đổi khí hậu có thể làm thay đổi sự phân bổ của các loài côn trùng truyền bệnh; đô thị hóa, giao lưu quốc tế và biến động dân cư làm gia tăng nguy cơ xuất hiện, lan truyền các bệnh truyền nhiễm mới, bệnh từ động vật sang người.

Một tác nhân gây bệnh có thể không còn bị giới hạn bởi địa giới hành chính hay khoảng cách địa lý. Khi con người di chuyển nhanh hơn, nguy cơ bệnh truyền nhiễm cũng có thể di chuyển nhanh hơn.

Vì vậy, nhiệm vụ của người làm y tế dự phòng không chỉ là chống một căn bệnh đang hiện diện, mà còn phải chuẩn bị cho những nguy cơ chưa xuất hiện.

Từ phòng thí nghiệm đến cộng đồng

Tại Viện Sốt rét - Ký sinh trùng - Côn trùng TPHCM, yêu cầu ấy đang được đặt trong một hướng phát triển mới, với khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là những trụ cột quan trọng.

Thứ trưởng Đỗ Xuân Tuyên đề nghị Viện tiếp tục củng cố năng lực chuyên môn về dịch tễ học sốt rét, ký sinh trùng, côn trùng và vector; giám sát kháng thuốc, xét nghiệm, nghiên cứu khoa học; đồng thời phát huy vai trò của một viện đầu ngành trong phát hiện vấn đề mới, giải quyết những vấn đề chuyên môn khó, hỗ trợ kỹ thuật cho địa phương và cung cấp bằng chứng khoa học phục vụ xây dựng chính sách.

Thứ trưởng Bộ Y tế Đỗ Xuân Tuyên trao TS. Giang Hán Minh Bằng khen của Thủ tướng Chính phủ.Ảnh: Mimosa

Những tiến bộ về sinh học phân tử, công nghệ gene, dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo đang mở ra cơ hội mới cho giám sát, dự báo và kiểm soát dịch bệnh. Nhưng theo Thứ trưởng, giá trị của nghiên cứu khoa học không chỉ nằm ở việc được công bố, mà quan trọng hơn là kết quả nghiên cứu phải được áp dụng vào thực tiễn, giải quyết những vấn đề của sức khỏe cộng đồng.

Đó cũng là cách để một phòng thí nghiệm không đứng tách khỏi cuộc sống. Một mẫu máu, mẫu nước, mẫu phân hay một con muỗi thu được ngoài thực địa đều có thể trở thành một mảnh ghép trong bức tranh dịch tễ. Từ những dữ liệu ấy, các nhà chuyên môn có thể nhận diện những tín hiệu mà cộng đồng chưa kịp nhìn thấy.

Song song với công nghệ, con người vẫn là yếu tố quyết định. Thứ trưởng Đỗ Xuân Tuyên lưu ý Viện cần quan tâm phát hiện, đào tạo cán bộ trẻ, xây dựng các nhóm nghiên cứu mạnh, tăng cường hợp tác trong nước và quốc tế, đồng thời coi trọng việc truyền nghề, kế thừa giữa các thế hệ.

Ngoài lãnh đạo Viện, nhiều tập thể và cá nhân cũng được Chính phủ, Bộ Y tế, chính quyền TPHCM và Công đoàn ngành Y tế khen thưởng, biểu dương. Ảnh: Mimosa

Bởi máy móc có thể đầu tư, công nghệ có thể chuyển giao, nhưng một chuyên gia giỏi cần nhiều năm đào tạo và trưởng thành.

Sau 50 năm, điều cần được trao lại không chỉ là kiến thức chuyên môn. Đó còn là tư duy khoa học, tinh thần trách nhiệm với sức khỏe cộng đồng, khả năng làm việc dựa trên dữ liệu và sự chủ động trước những nguy cơ mới.

Tại lễ kỷ niệm, TS. Giang Hán Minh cho biết Viện đặt tầm nhìn đến năm 2045 trở thành viện chuyên sâu hàng đầu trong nước và khu vực về ký sinh trùng, côn trùng; là trung tâm đào tạo, nghiên cứu của Nam Bộ và khu vực, có hệ thống phòng xét nghiệm hiện đại đạt tiêu chuẩn quốc tế, nâng cao năng lực chỉ đạo tuyến và sẵn sàng ứng phó với các tình huống dịch bệnh khẩn cấp.

Nửa thế kỷ là một dấu mốc để tri ân những người đã đặt nền móng. Nhưng với những người đang tiếp bước, đó cũng là điểm khởi đầu cho một hành trình mới.

Một hành trình mà như lời Thứ trưởng Bộ Y tế Đỗ Xuân Tuyên gửi gắm: Chuyên môn sâu hơn, khoa học mạnh hơn, đội ngũ cán bộ tốt hơn và luôn lấy sức khỏe nhân dân làm mục tiêu phát triển cao nhất.