Việt Nam cần làm gì trước chu kỳ El Ninõ mới?

Tuy nhiên, theo các chuyên gia, giá trị lớn nhất của dự báo khí tượng không nằm ở việc cảnh báo rủi ro, mà ở khả năng tạo thêm thời gian để chính quyền, doanh nghiệp và người dân chủ động ứng phó trước khi thiên tai xảy ra.

Đông đảo đại biểu tham dự Hội nghị Dự báo, cảnh báo sớm tình hình khí tượng thủy văn năm 2026 diễn ra ngày 23-6. Ảnh: UNDP Vietnam

Đó là thông điệp được nhấn mạnh tại Hội nghị Dự báo, cảnh báo sớm tình hình khí tượng thủy văn năm 2026 diễn ra ngày 23-6, trong bối cảnh El Ninõ được dự báo có thể mạnh lên vào cuối năm nay và đầu năm 2027.

Theo các đánh giá được công bố tại hội nghị, hiện tượng El Ninõ đã hình thành từ tháng 6-2026 và nhiều khả năng kéo dài đến nửa đầu năm 2027. Một số mô hình dự báo cho thấy hiện tượng này có thể đạt cường độ mạnh, làm gia tăng nguy cơ hạn hán, thiếu nước và xâm nhập mặn tại nhiều khu vực, đặc biệt là Trung Bộ và Đồng bằng sông Cửu Long.

Giáo sư, Tiến sĩ Trần Thục, chuyên gia đầu ngành tại Việt Nam trong lĩnh vực Khí tượng Thủy văn và Biến đổi khí hậu. Ảnh: UNDP Vietnam

Tuy nhiên, hội nghị tập trung nhiều hơn vào việc biến thông tin khí tượng thủy văn thành cơ sở cho các quyết định và hành động ứng phó sớm, thay vì chỉ dừng ở các bản tin dự báo.

Phát biểu khai mạc, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Lê Công Thành cho rằng biến đổi khí hậu đang làm gia tăng tính cực đoan, bất định và khó lường của thời tiết trên phạm vi toàn cầu.

Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Lê Công Thành phát biểu tại hội nghị. Ảnh: UNDP Vietnam

Theo Thứ trưởng, bài học từ các đợt El Ninõ trước đây cho thấy rủi ro không chỉ nằm ở hạn hán hay thiếu nước. Ngay trong những năm El Ninõ vẫn có thể xuất hiện các hiện tượng thời tiết trái quy luật như mưa rất lớn gây lũ lụt, sạt lở và ngập úng nghiêm trọng.

Điều đó khiến công tác ứng phó thiên tai không thể chỉ dựa vào kinh nghiệm mà cần dựa trên các hệ thống dự báo, cảnh báo sớm ngày càng chính xác hơn.

Thứ trưởng nhấn mạnh Việt Nam hiện đã có những nền tảng quan trọng để thực hiện mục tiêu này, từ hệ thống quan trắc khí tượng thủy văn ngày càng hoàn thiện, hạ tầng thủy lợi được tăng cường cho đến kinh nghiệm thực tiễn tích lũy qua nhiều năm phòng, chống thiên tai.

Nhưng cần tận dụng hiệu quả hơn các nguồn lực đó thông qua chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo, chia sẻ dữ liệu và xây dựng các hệ thống cảnh báo sớm đa thiên tai.

Nếu thực hiện được, thông tin dự báo không chỉ phục vụ phòng chống thiên tai mà còn hỗ trợ bảo đảm an ninh nguồn nước, an ninh lương thực, an ninh năng lượng và duy trì ổn định tăng trưởng kinh tế.

Hành động sớm mới là mục tiêu cuối cùng

Điểm đáng chú ý nhất của hội nghị là sự đồng thuận giữa các chuyên gia trong nước và quốc tế về vai trò của “hành động sớm”.

Bà Ramla Khalidi, Trưởng đại diện UNDP tại Việt Nam, nhận định các hiện tượng thời tiết cực đoan đang diễn ra thường xuyên hơn, từ bão, lũ quét và sạt lở đất ở miền Bắc, miền Trung đến hạn hán và xâm nhập mặn tại Đồng bằng sông Cửu Long. Những tác động này đang ảnh hưởng trực tiếp tới sinh kế, hệ sinh thái và triển vọng phát triển của đất nước.

Theo bà, dự báo chính xác là cần thiết nhưng chưa đủ. Kinh nghiệm của UNDP khi làm việc với các cộng đồng ven biển và nông dân tại nhiều địa phương cho thấy khoảng trống lớn nhất hiện nay nằm ở khâu chuyển đổi dữ liệu kỹ thuật thành thông tin mà người dân có thể hiểu và hành động.

“Một mô hình dự báo tiên tiến nhất cũng chỉ phát huy hiệu quả khi nó tới được với người dân ở tuyến đầu,” bà Khalidi cho biết.

Nhiều đại biểu đồng tình với nhận định này và cho rằng hiệu quả của hệ thống cảnh báo sớm không nằm ở số lượng bản tin được phát đi, mà ở khả năng giúp người dân thay đổi hành vi trước khi thiên tai xảy ra.

Trong quá trình đó, truyền thông đóng vai trò cầu nối giữa dữ liệu kỹ thuật và cộng đồng. Không chỉ chuyển tải nhanh chóng các cảnh báo, truyền thông còn giúp giải thích các hiện tượng khoa học theo cách dễ hiểu, hạn chế tin đồn trong tình huống khẩn cấp và nâng cao kỹ năng ứng phó của người dân.

Đây cũng là tinh thần của sáng kiến toàn cầu “Cảnh báo sớm cho mọi người” do Liên hợp quốc khởi xướng, hướng tới mục tiêu đến cuối năm 2027 mọi người dân trên thế giới đều được bảo vệ bởi các hệ thống cảnh báo sớm đa thiên tai.

Trong khi đó, Canada đang hỗ trợ Việt Nam cải thiện hệ thống cảnh báo sớm và truyền thông rủi ro thông qua sáng kiến “Cộng đồng ven biển thông minh thích ứng với biến đổi khí hậu tại Việt Nam” do UNDP triển khai với kinh phí 20 triệu USD.

Dự án đã hỗ trợ lắp đặt 20 trạm khí tượng thủy văn tự động tại Huế, Cần Thơ và Gia Lai nhằm tăng cường dữ liệu thời gian thực và thu hẹp khoảng cách cảnh báo tới các cộng đồng dễ bị tổn thương.

Bà Ramla Khalidi, Trưởng đại diện UNDP tại Việt Nam. Ảnh: UNDP Vietnam

Theo bà Emilie Carrier, Tham tán Thương mại Cấp cao Đại sứ quán Canada tại Việt Nam, mục tiêu của các khoản hỗ trợ này là thu hẹp khoảng cách giữa dữ liệu dự báo và những cộng đồng dễ bị tổn thương nhất, để thông tin thực sự đến được với người dân tuyến đầu.

Bà cho rằng thời điểm hội nghị diễn ra đặc biệt quan trọng khi Việt Nam đang chuẩn bị ứng phó với các hiện tượng thời tiết cực đoan cuối năm 2026, đồng thời là cơ hội để rút kinh nghiệm từ bão Yagi và ứng dụng các công nghệ mới như trí tuệ nhân tạo, mô hình dự báo độ phân giải cao nhằm nâng cao chất lượng cảnh báo sớm.

Bà Emilie Carrier, Tham tán Thương mại Cấp cao Đại sứ quán Canada tại Việt Nam. Ảnh: UNDP Vietnam

TS Hoàng Phúc Lâm, Phó Giám đốc Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia, cho biết hiện nay nhiều hiện tượng khí hậu quy mô lớn đã có thể được dự báo trước từ 6-9 tháng.

Thiên tai phá hủy nhà cửa tại tỉnh Quảng Ngãi tháng 10-2020. Ảnh: Kiều Thoan Thu

Khoảng thời gian này đủ để các địa phương xây dựng phương án sản xuất, điều chỉnh cơ cấu cây trồng, tích nước cho hồ chứa và chuẩn bị các kịch bản bảo đảm nguồn nước, năng lượng cũng như lương thực.

Đó cũng là cơ hội để giảm thiểu thiệt hại, bảo vệ sinh kế và nâng cao khả năng chống chịu của cộng đồng trước những rủi ro khí hậu ngày càng gia tăng, ông Lâm cho biết.