Việt Nam đối mặt 4 'báo động đỏ' về dân số, nguy cơ thiếu lao động trong tương lai

Hưởng ứng Ngày Dân số thế giới năm 2026, ngày 10/7, Bộ Y tế phối hợp UBND tỉnh Hưng Yên và Văn phòng Quỹ Dân số Liên Hợp Quốc (UNFPA) tại Việt Nam tổ chức Lễ mít tinh với chủ đề "Chung tay hiện thực hóa khát vọng của thanh niên cho một tương lai tươi sáng".

Bốn thách thức lớn của dân số Việt Nam

Phát biểu tại sự kiện, Thứ trưởng Bộ Y tế, Chủ tịch Hội Kế hoạch hóa gia đình Việt Nam Đỗ Xuân Tuyên khẳng định, Việt Nam luôn xác định dân số là yếu tố quan trọng hàng đầu đối với sự nghiệp xây dựng, phát triển và bảo vệ Tổ quốc. Quan điểm này được thể hiện trong Nghị quyết số 21-NQ/TW về công tác dân số trong tình hình mới và Luật Dân số năm 2025.

Theo Thứ trưởng, trong hơn 30 năm qua, Việt Nam đã đạt nhiều thành tựu về dân số và phát triển. Khoảng cách phát triển giữa các vùng, nhóm dân cư từng bước được thu hẹp; chỉ số phát triển con người được cải thiện; tình trạng suy dinh dưỡng, tử vong mẹ và trẻ em giảm đáng kể.

Thứ trưởng Bộ Y tế, Chủ tịch Hội Kế hoạch hóa gia đình Việt Nam Đỗ Xuân Tuyên phát biểu tại Lễ mít tinh (Ảnh: Thành Long)

Tại Việt Nam, hiện có gần 70 triệu người trong độ tuổi 15-64 là cơ hội lớn để đưa đất nước bước vào kỷ nguyên mới, kỷ nguyên vươn mình của dân tộc. Tuy nhiên, cùng với cơ hội là nhiều thách thức lớn đang đặt ra đối với công tác dân số và phát triển, nhất là đối với giới trẻ.

Một là, xu hướng kết hôn muộn, sinh ít con hoặc không sinh con ở giới trẻ ngày càng phổ biến tại nhiều địa phương. Tuổi kết hôn trung bình lần đầu tại Việt Nam tăng nhanh trong những năm gần đây. Việc kết hôn muộn sẽ dẫn đến sinh con muộn, sinh ít con, thậm chí không sinh con làm cho mức sinh giảm. Mức sinh thấp kéo dài sẽ tác động trực tiếp, sâu sắc tới quy mô, cơ cấu dân số và để lại nhiều hệ lụy như thiếu hụt lực lượng lao động, suy giảm quy mô dân số, đẩy nhanh tốc độ già hóa dân số, gia tăng các dòng di cư.

Hai là, tỷ số giới tính khi sinh luôn ở mức cao trong nhiều năm nay, vượt ngưỡng cân bằng tự nhiên (104-106 bé trai/100 bé gái). Điều đó sẽ dẫn tới nguy cơ phá vỡ cấu trúc gia đình, một bộ phận nam giới trẻ sẽ phải kết hôn muộn, không có khả năng kết hôn, gia tăng tình trạng buôn bán phụ nữ, trẻ em gái, mại dâm, bạo hành giới, tội phạm xuyên quốc gia...

Ba là, mang thai và sinh con ở phụ nữ tuổi chưa thành niên tăng và ở mức cao; tỷ lệ tảo hôn vùng đồng bào dân tộc thiểu số tuy giảm nhưng vẫn ở mức 15% (2023), chưa chấm dứt tình trạng hôn nhân cận huyết; chiều cao của thanh niên Việt Nam đã cải thiện nhưng vẫn tăng chậm và chưa đáp ứng kỳ vọng. Những tồn tại, hạn chế nêu trên sẽ ảnh hưởng nhiều đến chất lượng nguồn nhân lực trong tương lai để xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.

Bốn là, Việt Nam có tốc độ già hóa dân số nhanh, nếu năm 2024, cứ 2 trẻ em có 1 người cao tuổi thì dự báo 50 năm sau, cứ 2 trẻ em sẽ có 4 người cao tuổi. Xu hướng sinh ít con hơn ở giới trẻ làm đẩy nhanh tốc độ già hóa dân số. Nếu không có giải pháp phù hợp, trong tương lai lực lượng lao động trẻ sẽ thu hẹp, gánh nặng an sinh, chăm sóc người cao tuổi và áp lực phát triển kinh tế - xã hội sẽ ngày càng lớn đối với thế hệ trẻ hôm nay.

Đầu tư cho thanh niên không thể là nhiệm vụ của riêng một bộ, ngành

Bà Pauline Tamesis - Điều phối viên thường trú Liên hợp quốc tại Việt Nam phân tích, những thay đổi về dân số đang tác động sâu sắc đến sự phát triển của mỗi quốc gia. Khi quy mô dân số, cơ cấu tuổi và phân bố dân cư thay đổi, các lĩnh vực như việc làm, y tế, giáo dục, an sinh xã hội và quan hệ giữa các thế hệ cũng thay đổi theo. Tuy nhiên, nếu chỉ nhìn dân số qua các con số có thể bỏ lỡ điều quan trọng nhất: đó là cuộc sống, lựa chọn và khát vọng của từng con người.

“Dân số không tự quyết định tương lai của một quốc gia. Khi thanh niên được học tập, có việc làm phù hợp, có điều kiện ổn định cuộc sống, được chăm sóc sức khỏe và được chia sẻ trách nhiệm gia đình một cách công bằng, họ sẽ có nền tảng để xây dựng cuộc sống và gia đình mà họ mong muốn. Ngược lại, nếu những điều kiện đó còn thiếu, khát vọng của người trẻ sẽ khó trở thành hiện thực và xã hội cũng khó phát triển bền vững,” bà Pauline Tamesis chỉ rõ.

Bà Pauline Tamesis - Điều phối viên thường trú Liên hợp quốc tại Việt Nam phát biểu (Ảnh: Thành Long)

Việt Nam đang ở một thời điểm rất quan trọng trong quá trình chuyển đổi dân số. Đất nước có một thế hệ thanh niên đông đảo, được hưởng điều kiện giáo dục tốt hơn, kết nối rộng hơn và hội nhập sâu hơn với thế giới, đồng thời Việt Nam cũng đang già hóa dân số nhanh chóng và giai đoạn lợi thế dân số hiện nay sẽ không kéo dài mãi. Chính vì vậy, những quyết định hôm nay có ý nghĩa rất lớn đối với tương lai.

Điều phối viên thường trú Liên hợp quốc tại Việt Nam ghi nhận và đánh giá cao Chính phủ Việt Nam, đặc biệt là Bộ Y tế và Cục Dân số với những nỗ lực thúc đẩy các chính sách dân số và phát triển dựa trên quyền và sự lựa chọn. Điều này được thể hiện qua quá trình xây dựng Chương trình mục tiêu quốc gia về dân số và phát triển, cũng như Luật Dân số. Những chuyển biến chính sách gần đây cho thấy mỗi cá nhân và cặp đôi cần được hỗ trợ để đưa ra quyết định một cách tự do, với đầy đủ thông tin về sức khỏe sinh sản và cuộc sống của chính họ.

Bà Pauline Tamesis cho rằng đầu tư cho thanh niên không thể là nhiệm vụ của riêng một bộ, ngành hay lĩnh vực nào. Đây là trách nhiệm chung của cả hệ thống và toàn xã hội. Bởi khát vọng của người trẻ không chỉ nằm trong một lĩnh vực riêng lẻ. Khát vọng đó gắn với cơ hội học tập, việc làm, sức khỏe, nhà ở, an sinh xã hội, bình đẳng giới và khả năng tham gia vào đời sống cộng đồng. Vì vậy, các chính sách dành cho thanh niên cần được kết nối và triển khai đồng bộ, thay vì tách rời theo từng ngành, từng lĩnh vực.

"Liên Hợp Quốc cam kết tiếp tục đồng hành cùng Chính phủ Việt Nam. UNFPA đóng góp chuyên môn về dân số, sức khỏe và quyền sinh sản, dữ liệu và khả năng thích ứng với biến đổi nhân khẩu học, qua đó hỗ trợ Việt Nam ứng phó với các thay đổi dân số theo hướng bảo vệ quyền con người và thúc đẩy bình đẳng giới," đại diện cơ quan này nhấn mạnh.

Về phía Bộ Y tế, Thứ trưởng Đỗ Xuân Tuyên đề nghị các bộ, ngành, thành viên Ban Chỉ đạo Quốc gia, Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố tiếp tục quan tâm chỉ đạo, lãnh đạo, đảm bảo nguồn lực cho công tác dân số; phổ biến, quán triệt các nội dung cốt lõi của Luật Dân số nhằm chuyển đổi mạnh mẽ nhận thức của cán bộ, đảng viên và nhân dân trong việc thực hiện chính sách dân số và phát triển.

Ngay sau Lễ Mít tinh, lực lượng thanh niên, sinh viên đã tham gia diễu hành cổ động hưởng ứng Ngày Dân số Thế giới năm 2026 trên các tuyến phố với các chủ đề, thông điệp truyền thông về công tác dân số trong tình hình mới, nhất là vai trò và trách nhiệm của thanh niên đối với bản thân, gia đình và sự phát triển bền vững của đất nước.