Việt Nam nhìn rõ bài toán chủ quyền dữ liệu từ vệ tinh tầm thấp

Từ VINASAT-1 đến LOTUSat-2

Nếu nhìn theo tiến trình, nền tảng của ngành công nghệ vũ trụ Việt Nam được đặt từ Chiến lược nghiên cứu và ứng dụng công nghệ vũ trụ ban hành năm 2006, tạo khung định hướng dài hạn về hạ tầng, nhân lực và các chương trình vệ tinh. Trên nền tảng đó, VINASAT-1 (2008) và VINASAT-2 (2012) đánh dấu bước phát triển quan trọng về năng lực khai thác vệ tinh thông tin, phục vụ phát triển kinh tế – xã hội và bảo đảm an ninh thông tin.

Ở lĩnh vực quan sát Trái Đất, vệ tinh viễn thám đầu tiên VNREDSat-1 hoạt động từ năm 2013 đến nay, cung cấp dữ liệu ảnh phục vụ quản lý tài nguyên, môi trường, thiên tai và các nhu cầu quản trị khác. Việt Nam còn có các vệ tinh theo hướng “Made in Vietnam” như PicoDragon (2013), MicroDragon (2019) và NanoDragon (2021).

Thử nghiệm Vệ tinh LOTUSat-1 tại Nhật Bản

Đây là những bài thử nghiệm công nghệ quan trọng, giúp đội ngũ trong nước tích lũy năng lực thiết kế hệ thống, tích hợp, thử nghiệm, vận hành, rèn luyện kỷ luật kỹ thuật và quản lý chất lượng theo chuẩn mực quốc tế.

Giai đoạn gần đây, Việt Nam đã chuyển từ cách tiếp cận theo dự án đơn lẻ sang phát triển năng lực quốc gia theo chuỗi dữ liệu, gắn với các chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước. Quyết định số 1131/QĐ-TTg khẳng định công nghệ vệ tinh là sản phẩm công nghệ chiến lược của quốc gia, mở ra cơ sở chính sách để tổ chức đầu tư dài hạn, hình thành cơ chế đặt hàng và phát triển hệ sinh thái công nghiệp – dịch vụ vệ tinh.

Trung tâm Vũ trụ Việt Nam (VNSC) tại Hòa Lạc là hạ tầng trọng điểm đã được chuẩn bị và đầu tư bài bản trong thời gian dài, đóng vai trò cơ sở nòng cốt để hiện thực hóa các định hướng phát triển công nghệ vũ trụ. Với các cấu phần trạm mặt đất, trung tâm điều hành, năng lực xử lý dữ liệu và năng lực lắp ráp, tích hợp, thử nghiệm vệ tinh nhỏ quỹ đạo tầm thấp, Trung tâm tạo điều kiện triển khai mô hình khai thác theo chuỗi, bảo đảm dữ liệu vệ tinh được thu nhận, xử lý, kiểm soát chất lượng và chuyển hóa thành sản phẩm thông tin phục vụ quản trị quốc gia và các nhiệm vụ phát triển. LOTUSat-1 – vệ tinh radar đầu tiên của Việt Nam – là bước tiến quan trọng để tăng năng lực quan sát trong mọi điều kiện thời tiết, hướng tới cung cấp dữ liệu ổn định cho quản trị quốc gia và đáp ứng yêu cầu quốc phòng – an ninh.

Tháng 8/2025, tại lễ khai trương Bảo tàng Vũ trụ Việt Nam, Phó Thủ tướng Nguyễn Chí Dũng giao nhiệm vụ cho VNSC phát triển theo hướng trở thành cơ sở nghiên cứu, thiết kế, chế tạo và sản xuất vệ tinh hàng đầu của Việt Nam. Đây là thông điệp rất rõ về chuyển dịch từ giai đoạn xây dựng nền tảng sang giai đoạn tạo ra năng lực quốc gia mang tính hệ thống, có sản phẩm và dịch vụ cụ thể, đóng góp trực tiếp cho phát triển kinh tế – xã hội, đồng thời phục vụ quốc phòng – an ninh và bảo đảm chủ quyền dữ liệu.

VNSC xác định trọng tâm triển khai là phát triển theo chuỗi dữ liệu: từ vệ tinh – trạm mặt đất – điều hành – xử lý đến chuẩn hóa và cung cấp sản phẩm thông tin cho các cơ quan sử dụng. Ba trụ cột định hướng phát triển gồm: nhân lực, công nghệ và hạ tầng. Về nhân lực, Trung tâm từng bước hình thành đội ngũ chuyên gia và kỹ sư hệ thống làm nòng cốt, trong đó có lớp tổng công trình sư cho các nhiệm vụ lớn; đồng thời phát triển đồng bộ các nhóm năng lực then chốt. Về công nghệ, trọng tâm là làm chủ theo hệ thống, chuẩn hóa quy trình thiết kế – tích hợp – thử nghiệm, quản trị cấu hình và kiểm soát chất lượng theo chuẩn mực quốc tế; lựa chọn nội địa hóa theo mô-đun, gắn với mục tiêu phát triển các dòng vệ tinh "Made in Vietnam”. Về hạ tầng, Trung tâm hoàn thiện và khai thác đồng bộ các cấu phần tại Hòa Lạc theo hai chuỗi năng lực: chuỗi khai thác dữ liệu gồm trạm mặt đất – điều hành – xử lý dữ liệu; và chuỗi phát triển vệ tinh gồm tích hợp, lắp ráp và thử nghiệm (AIT), tạo nền tảng để triển khai các nhiệm vụ vệ tinh quỹ đạo tầm thấp và chuyển hóa dữ liệu thành sản phẩm thông tin phục vụ quản trị quốc gia và phát triển kinh tế – xã hội.

Trên nền tảng đó, Trung tâm đặt mục tiêu phát triển vệ tinh thế hệ tiếp theo gồm MicroDragon-2, MicroDragon-3, và các nhiệm vụ kế tiếp như VNREDSat-2, LOTUSat-2.

Vệ tinh Micro-Dragon

Hệ sinh thái công nghệ và bài toán quỹ đạo tầm thấp

Việt Nam thuộc nhóm quốc gia đang phát triển năng lực vũ trụ theo hướng thực chất, ưu tiên làm chủ những cấu phần phù hợp với nhu cầu và nguồn lực, thay vì chạy đua quy mô. Việt Nam không đua thứ hạng, mà tập trung vào năng lực tạo ra giá trị sử dụng ổn định: vận hành hệ thống, thu nhận dữ liệu, xử lý, kiểm soát chất lượng và chuyển hóa thành sản phẩm.

Đối với xu thế quỹ đạo tầm thấp, Việt Nam nhìn nhận rõ hai lớp bài toán. Lớp thứ nhất là khai thác dịch vụ thương mại như Starlink để bổ sung năng lực kết nối, đặc biệt cho vùng sâu, vùng xa, hải đảo và các tình huống khẩn cấp. Lớp thứ hai, mang tính chiến lược và lâu dài hơn, là xây dựng năng lực dữ liệu và chủ quyền dữ liệu từ các hệ vệ tinh tầm thấp.

Theo đó, hướng đi trọng tâm là phát triển theo chuỗi dữ liệu, lấy đầu ra là sản phẩm thông tin làm thước đo. Trọng tâm là hoàn thiện hạ tầng trạm mặt đất, điều hành, xử lý và nền tảng hợp nhất dữ liệu đa nguồn; đồng thời chuẩn hóa danh mục sản phẩm và cơ chế đặt hàng liên ngành để dữ liệu vệ tinh được khai thác thường xuyên, đúng nhu cầu và đúng thời điểm.

Trên nền tảng chuỗi dữ liệu và cơ chế khai thác, Việt Nam triển khai lộ trình phát triển vệ tinh theo hướng từ nhỏ đến lớn, lấy vệ tinh nhỏ quỹ đạo tầm thấp làm trọng tâm, ưu tiên các nhiệm vụ quan sát Trái Đất quang học và radar; đồng bộ phân đoạn không gian với phân đoạn mặt đất và nền tảng dữ liệu. Trước mắt, mục tiêu là bảo đảm năng lực vận hành, thu nhận và chuyển hóa dữ liệu thành sản phẩm thông tin có tiêu chuẩn, có cơ chế đặt hàng và nghiệm thu rõ ràng.

Về trung hạn, Việt Nam phát triển các dòng vệ tinh trên nền tảng dùng chung, kế thừa thiết kế qua các thế hệ để rút ngắn chu kỳ và nâng độ tin cậy. Về dài hạn, phát triển các hệ, chùm vệ tinh theo nhu cầu quốc gia, gắn chặt với các bài toán thiên tai, khí hậu, nông nghiệp, môi trường, hạ tầng và biển đảo, để công nghệ vệ tinh tạo giá trị gia tăng dựa trên dữ liệu và đóng góp bền vững cho an ninh quốc gia.

Song song với phát triển nội lực, Trung tâm xác định xây dựng hệ sinh thái công nghệ vũ trụ là điều kiện quyết định để đi nhanh và đi xa, đồng thời tạo nền cho hệ sinh thái công nghiệp – dịch vụ vệ tinh bền vững. Hạ tầng dùng chung tại Hòa Lạc sẽ được phát huy tối đa: cung cấp năng lực thử nghiệm, kiểm định và AIT; phối hợp nghiên cứu – phát triển sản phẩm với các viện, trường và doanh nghiệp theo các bài toán có đầu ra rõ ràng; hỗ trợ các đội ngũ mới hình thành thông qua tư vấn kỹ thuật, chia sẻ quy trình, tiêu chuẩn và kinh nghiệm quản trị chất lượng. Cùng với đó là tổ chức đào tạo nhân lực theo chuỗi, liên ngành, gắn với dự án thực tiễn.

TS. Lê Xuân Huy - Phó Tổng giám đốc Trung tâm Vũ trụ Việt Nam