Việt Nam trông như thế nào 40 triệu năm trước?

Nếu có thể quay ngược thời gian khoảng 40 triệu năm, chúng ta sẽ không thể tìm thấy Biển Đông trên bản đồ. Thay vào đó là một vùng địa chất đang biến dạng mạnh ở rìa phía đông của lục địa Á – Âu. Những gì ngày nay là bờ biển miền Trung và Nam Việt Nam khi ấy chưa phải là đường bờ của một vùng biển rộng lớn, mà là một phần của rìa lục địa đang bị kéo giãn, nứt vỡ và dần tách khỏi những vùng đất nằm về phía đông.

Điều đáng kinh ngạc là Biển Đông thực ra rất trẻ nếu xét trên thang thời gian địa chất. Các nghiên cứu địa chất – địa vật lý hiện nay cho rằng quá trình tách giãn tạo nên bồn trũng Biển Đông bắt đầu từ khoảng 60 triệu năm trước, trong khi quá trình tách giãn đáy biển rõ rệt bắt đầu khoảng 32 triệu năm trước. Quá trình này kéo dài qua một phần kỷ Oligocene và Miocene, với thời điểm kết thúc được ước tính vào khoảng 20,5–16 triệu năm trước tùy mô hình nghiên cứu.

Biển Đông nhìn từ miệng núi lửa Giếng Tiền, đảo Lý Sơn, Quảng Ngãi. Ảnh: Quốc Lê.

Nói cách khác, nếu một người sống ở Việt Nam ngày nay có thể đứng đúng vị trí ấy hàng chục triệu năm trước, họ sẽ không nhìn thấy đường bờ biển quen thuộc. Bản đồ Việt Nam hiện đại đơn giản là chưa tồn tại.

Nhưng Việt Nam khi đó cũng không phải một vùng đất hoàn toàn bằng phẳng. Phần lớn lãnh thổ nằm trong cấu trúc địa chất của khối Đông Dương, một phần của hệ thống lục địa Đông Nam Á có lịch sử rất lâu đời. Đặc biệt, khu vực miền Trung và miền Nam Việt Nam từng nằm trong một môi trường kiến tạo kiểu “rìa lục địa tích cực”, tương tự về mặt địa chất với những khu vực nơi một lục địa nằm cạnh vùng hút chìm và cung magma. Trong kỷ Creta, khoảng 145–66 triệu năm trước, miền đông bán đảo Đông Dương trải qua hoạt động magma mạnh, tạo ra nhiều đá magma và đá granit. Những dấu tích của thời kỳ này hiện vẫn được tìm thấy ở miền Trung và Nam Việt Nam.

Rồi một cuộc biến đổi lớn bắt đầu.

Khoảng cuối kỷ Creta và đầu đại Tân sinh, các lực kiến tạo trong khu vực Đông Nam Á thay đổi mạnh. Sự va chạm giữa mảng Ấn Độ và mảng Á – Âu, cùng những chuyển động phức tạp của các mảng xung quanh Thái Bình Dương, góp phần làm biến dạng Đông Nam Á. Những khối vỏ Trái Đất bị dịch chuyển, xoay và trượt dọc theo các đới đứt gãy khổng lồ. Ở khu vực Việt Nam, các đới đứt gãy cổ được tái hoạt động và một số vùng bắt đầu chịu lực kéo giãn.

Đó chính là bước chuẩn bị cho sự ra đời của Biển Đông.

Hãy hình dung lớp vỏ lục địa giống như một chiếc bánh khổng lồ. Khi lực kéo tác động lên nó trong hàng triệu năm, chiếc bánh bắt đầu mỏng đi, xuất hiện các vết nứt và những khối lớn sụt xuống. Các bồn trũng hình thành giữa những đới đứt gãy, dần dần được lấp đầy bởi trầm tích. Ở vùng ngoài khơi Việt Nam ngày nay, những bồn trũng như Phú Khánh, Cửu Long và Nam Côn Sơn là các sản phẩm của quá trình kéo giãn và tách giãn này.

Quá trình ấy không diễn ra trong một khoảnh khắc. Nó kéo dài hàng chục triệu năm.

Khoảng 32 triệu năm trước, đáy biển bắt đầu được tạo ra ở phần phía đông bắc của Biển Đông. Dưới tác động của các dòng đối lưu và quá trình tách giãn, magma từ lớp phủ Trái Đất trồi lên, nguội đi và tạo thành lớp vỏ đại dương mới. Vết nứt tiếp tục mở rộng, khiến các khối lục địa hai bên dần cách xa nhau. Các nghiên cứu địa vật lý cho thấy quá trình tách giãn lan dần từ đông bắc xuống phía tây nam, đồng thời có những lần “nhảy” vị trí của sống núi giữa đại dương.

Và đây là điều đặc biệt thú vị đối với Việt Nam: sự ra đời của Biển Đông đã góp phần tạo nên chính đường biên địa chất mà chúng ta nhìn thấy ngày nay.

Miền Trung và miền Nam Việt Nam trở thành phần rìa phía tây của một bồn biển mới. Những vùng đất từng nằm sâu hơn trong lục địa nay trở thành rìa lục địa hướng ra biển. Một số khu vực bị nâng lên, trong khi những nơi khác sụt xuống. Đứt gãy tiếp tục hoạt động. Núi non bị xói mòn. Trầm tích được cuốn ra các bồn trũng mới hình thành ngoài khơi.

Thậm chí, lịch sử địa chất của cao nguyên miền Trung cũng có liên hệ với quá trình biến đổi này. Miền Nam và miền Trung Việt Nam hiện nay là một phần của rìa phía tây của hệ thống tách giãn Biển Đông. Một nghiên cứu năm 2022 cho thấy khu vực này trải qua một giai đoạn nguội lạnh và bóc mòn nhanh khoảng 37–30 triệu năm trước, trùng với thời kỳ giãn tách mạnh ở khu vực Biển Đông. Sau đó, nhiều cao nguyên lại được phủ bởi các dòng bazan trẻ hơn trong đại Tân sinh.

Điều đó giúp giải thích một nghịch lý thú vị: một vùng đất có núi, cao nguyên và những dòng dung nham cổ lại có thể là một phần của câu chuyện về sự ra đời của một đại dương.

Đường bờ biển cổ, vị trí các con sông, địa hình núi non và các vùng trũng đều đã thay đổi. Hơn nữa, các nhà địa chất vẫn tranh luận về nhiều chi tiết trong cơ chế và thời điểm chính xác của quá trình mở Biển Đông. Một số mô hình cho rằng quá trình tách giãn bắt đầu sớm hơn 32 triệu năm, trong khi thời điểm kết thúc cũng được xác định khác nhau, khoảng 20,5 đến 16 triệu năm trước.

Có lẽ cách hình dung thú vị nhất là tưởng tượng Đông Nam Á khi ấy như một bức tranh đang được vẽ lại. Những đường đứt gãy mở ra, các khối lục địa trượt qua nhau, những vùng đất nâng lên rồi bị xói mòn, magma trồi lên từ sâu trong lòng đất, còn ở phía đông, một vùng biển mới dần xuất hiện.

Mỗi năm trôi qua trên đồng hồ địa chất chỉ là một khoảnh khắc. Nhưng sau hàng triệu năm, những chuyển động chậm đến mức con người không thể cảm nhận ấy đã tạo ra cả một vùng biển rộng lớn.

Vì thế, khi đứng trước bờ biển miền Trung Việt Nam hôm nay, chúng ta thực chất đang đứng trước một đường biên địa chất trẻ. Biển Đông không phải một phần bất biến của cảnh quan Việt Nam. Nó là kết quả của một quá trình kiến tạo kéo dài hàng chục triệu năm.

Và nếu Trái Đất có thể tua ngược lịch sử, Việt Nam sẽ hiện ra không phải như một dải đất hình chữ S quen thuộc, mà như một mảnh của Đông Nam Á cổ đại đang chậm rãi biến đổi, trong khi một vùng biển mới bắt đầu mở ra bên cạnh.

-------------------------

Tài liệu tham khảo:

Evolution of the Continental Margin of South to Central Vietnam and Its Relationship to Opening of the East Vietnam Sea / AGU Publications