'Viết tiếp' câu chuyện di sản bằng đôi bàn tay khéo léo và tri thức cộng đồng

Cuối tháng 4, tại không gian nhà Hà Nhì (khu trưng bày ngoài trời), Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam đã tổ chức tọa đàm khoa học với chủ đề: “Hành trình di sản: Câu chuyện bảo tồn kiến trúc nhà Hà Nhì”, mở ra không gian đối thoại chuyên sâu giữa các nhà nghiên cứu và chủ thể văn hóa đến từ xã Y Tý (Lào Cai) về hành trình bảo tồn nguyên bản kiến trúc nhà trình tường trước những biến chuyển của đời sống đương đại.

Trước hết cần nói thêm rằng, tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, khác với các công trình mô phỏng, các ngôi nhà kiến trúc dân gian của cộng đồng sinh sống đang trưng bày tại Vườn Kiến trúc của Bảo tàng đều là những ngôi nhà nguyên gốc được người dân nhượng lại, di chuyển về phục dựng tại Bảo tàng.

Do đó, mỗi ngôi nhà đều có “hồ sơ khoa học” riêng biệt. Để duy trì tính chân xác của công trình, Bảo tàng ưu tiên sử dụng các vật liệu truyền thống trong môi trường sinh thái của họ.

Đối với việc bảo tồn kiến trúc nhà Hà Nhì, trong đợt chỉnh trang sửa định kỳ và trưng bày lại bên trong ngôi nhà Hà Nhì lần này (từ ngày 13-28/4/2026), Bảo tàng đã mời 5 người thợ Hà Nhì từ xã Y Tý xuống trực tiếp thi công sửa chữa tổng thể ngôi nhà chính, chuồng nuôi gia súc và dựng mới cây đu.

Để tái hiện kỹ thuật trình tường nhà của người Hà Nhì, các cán bộ bảo tàng đã khảo sát tỉ mỉ cùng với người dân địa phương để vận chuyển đất sét núi từ Lào Cai nhằm đảm bảo công trình sau khi chỉnh trang vẫn giữ trọn vẻ thẩm mỹ truyền thống và độ bền vững theo thời gian như nó vốn tồn tại trong cộng đồng.

Anh Phu Đo Xe thợ sửa nhà truyền thống người Hà Nhì bày tỏ niềm tự hào khi được sửa chữa ngôi nhà truyền thống của dân tộc mình.

Tham gia đợt sửa chữa lần này, bên cạnh những người thợ giàu kinh nghiệm gắn bó với Bảo tàng, còn có sự góp mặt của các thợ trẻ như: anh Ly Xe Xá (SN 1990) và anh Phà Thó Suy (SN 1980). Cách đây hơn hai thập kỷ, chính cha của các anh, những thợ lão luyện Ly Sự Đo và Phà Mờ Thó - là những người đã đặt nền móng phục dựng ngôi nhà Hà Nhì tại Bảo tàng.

Trở lại nơi cha mình từng làm việc, anh Phà Thó Suy xúc động chia sẻ: “Trong bối cảnh nhà truyền thống tại Y Tý dần dần bị mai một, việc thực hành lại kỹ thuật của cha ông không chỉ là công việc, mà là trách nhiệm của thế hệ trẻ chúng tôi trong việc giữ gìn bản sắc cho mai sau”.

Sự “cha truyền con nối” trong bảo tồn kiến trúc nhà Hà Nhì tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam không chỉ giúp tri thức về kỹ thuật lợp mái nhà bằng cỏ tranh hay trát vá các mảng tường trình đất được lưu giữ vẹn nguyên, mà còn góp phần lan tỏa giá trị di sản tới khách tham quan một cách sống động nhất.

Chia sẻ về vấn đề này, PGS.TS Lê Hải Đăng - Giám đốc Bảo tàng cho biết, ngôi nhà trình tường của người Hà Nhì, tỉnh Lào Cai là một công trình kiến trúc dân gian đặc sắc của miền núi phía Bắc Việt Nam. Giá trị của công trình kiến trúc này, không chỉ biểu hiện ở kỹ thuật xây dựng độc đáo mà còn là sự kết tinh của tri thức dân gian mà người dân kiến tạo và trao truyền qua nhiều thế hệ, cùng với đó là khả năng thích ứng tuyệt vời của người Hà Nhì với môi trường sinh thái tự nhiên.

Với Bảo tàng, mỗi công trình tại khu trưng bày ngoài trời không chỉ đơn thuần là “một ngôi nhà”, mà là một “trưng bày chuyên đề sống động” mang trong mình nhịp đập văn hóa và câu chuyện của cả một tộc người. Chính vì vậy, trong suốt hơn ba thập kỷ qua, kể từ những ngày đầu thành lập, Bảo tàng luôn kiên định với quan điểm: bảo tồn giá trị truyền thống phải dựa vào cộng đồng và trên nền tảng của khoa học nghiêm túc, bên cạnh đó, chúng tôi cũng nhìn nhận văn hóa trong sự vận động và biến đổi không ngừng.

Sự kiên định này được thể hiện rõ nét qua việc nhất quán mời chủ thể văn hóa đến sửa chữa ngôi nhà và sử dụng các nguyên vật liệu truyền thống. Dù trong bối cảnh đô thị hóa, việc tìm kiếm đất sét, gỗ hay cỏ tranh ngày càng trở nên khan hiếm, Bảo tàng vẫn kỳ công vận chuyển và lựa chọn những vật liệu tương đồng nhất để đảm bảo ngôi nhà giữ được “hồn cốt” vốn có. Đây chính là minh chứng cho sự tôn trọng của Bảo tàng đối với tri thức địa phương và di sản văn hóa dân tộc.

PGS.TS. Lê Hải Đăng, Giám đốc Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam phát biểu tại tọa đàm.

“Việc nhóm thợ người Hà Nhì trở lại chỉnh trang ngôi nhà truyền thống của dân tộc mình tại Bảo tàng lần này đã gửi đi thông điệp mạnh mẽ: Di sản sẽ sống mãi khi được trao truyền qua đôi tay của các thế hệ.

Giá trị của một di sản không chỉ nằm ở khía cạnh vật chất (bức trình tường hay mái cỏ tranh), mà còn nằm ở con người, chủ thể kiến tạo nền văn hóa đó, họ là nhân tố then chốt, quyết định sự thành công của mọi dự án bảo tồn.

Họ là người “viết tiếp” những câu chuyện di sản bằng chính đôi bàn tay khéo léo và tri thức cộng đồng được thẩm thấu và tiếp nối qua các thế hệ” PGS.TS Lê Hải Đăng nhấn mạnh.