Viết tiếp trang văn thiếu nhi trong thời đại mới

“Khung cửa sổ” nuôi dưỡng tâm hồn trẻ thơ

Trong đời sống văn hóa đương đại, văn học thiếu nhi vẫn giữ một vị trí đặc biệt. Đó không đơn thuần là những cuốn sách dành cho trẻ em, mà còn là không gian nuôi dưỡng trí tưởng tượng, hình thành nhân cách và trao truyền những giá trị văn hóa giữa các thế hệ.

Tọa đàm “Văn học thiếu nhi từ góc nhìn của người viết trẻ” ghi nhận nhiều ý kiến về văn học thiếu nhi hiện nay. Ảnh: NXB Kim Đồng

Tại tọa đàm “Văn học thiếu nhi từ góc nhìn của người viết trẻ” do Nhà Xuất bản Kim Đồng phối hợp cùng Khoa Văn học, Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội) tổ chức tại Hà Nội, nhiều chuyên gia, nhà nghiên cứu đã nhấn mạnh vai trò của văn học thiếu nhi trong đời sống tinh thần hôm nay.

PGS.TS Đặng Hồng Sơn, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn phát biểu. Ảnh: Thụy Du

PGS.TS Đặng Hồng Sơn, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn khẳng định, những tác phẩm viết cho thiếu nhi chính là các “khung cửa sổ” để trẻ em nhìn ra thế giới, vun đắp ước mơ, niềm tin và khát vọng sống đẹp. Văn học thiếu nhi là một bộ phận quan trọng của đời sống văn hóa tinh thần dân tộc, góp phần ươm mầm tình người, khơi gợi trí tưởng tượng và bồi đắp trí tuệ cho thế hệ tương lai.

Phó Giám đốc - Tổng Biên tập Nhà Xuất bản Kim Đồng Vũ Thị Quỳnh Liên cho rằng, mỗi tác phẩm dành cho thiếu nhi giống như một “hạt mầm” gieo vào tâm hồn trẻ thơ những giá trị chân - thiện - mỹ, tình yêu tiếng Việt và khả năng sáng tạo. Suốt gần 70 năm hình thành và phát triển, Nhà Xuất bản Kim Đồng vẫn kiên trì nuôi dưỡng dòng sách này bởi văn học thiếu nhi luôn cần những tiếng nói mới, gần gũi với tâm tư, suy nghĩ và thế giới của trẻ em hôm nay.

Phó Giám đốc – Tổng Biên tập Nhà Xuất bản Kim Đồng Vũ Thị Quỳnh Liên. Ảnh: Thụy Du

Những năm gần đây, đời sống văn học thiếu nhi đã có nhiều chuyển động tích cực. Các giải thưởng như Giải thưởng Văn học Kim Đồng, Giải thưởng Thiếu nhi Dế Mèn, các cuộc vận động sáng tác về đề tài thiếu nhi… đã góp phần phát hiện thêm nhiều cây bút mới, mở rộng không gian sáng tạo cho người viết trẻ.

Thị trường sách dành cho thiếu nhi cũng trở nên sôi động hơn với sự đa dạng về thể loại, hình thức trình bày hiện đại, minh họa bắt mắt, phù hợp với thị hiếu độc giả nhỏ tuổi. Bên cạnh những tác giả quen thuộc như Nguyễn Nhật Ánh, Nguyễn Ngọc Thuần, Trần Đức Tiến…, nhiều cây bút trẻ đang từng bước tạo dấu ấn bằng những câu chuyện gần gũi với đời sống đương đại.

Tuy nhiên, văn học thiếu nhi hiện nay cũng đối diện không ít áp lực. Sự bùng nổ của mạng xã hội, video ngắn, trò chơi điện tử và các nền tảng giải trí số đang khiến thói quen đọc sách của trẻ em thay đổi mạnh mẽ.

Tiến sĩ Trịnh Đặng Nguyên Hương (Viện Văn học, Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam) cho rằng, trẻ em ngày nay ít đọc sách không phải vì thiếu tác phẩm hay, mà bởi các em đang thiếu “khoảng lặng” dành cho việc đọc. Lịch học dày đặc, áp lực học thêm và nhịp sống gấp gáp khiến nhiều học sinh không còn đủ thời gian cũng như tâm lý để thực sự chìm vào thế giới của sách.

Trong khi đó, tác giả Phạm Thu Hà nhận định “đối thủ” lớn nhất của sách hiện nay không phải một cuốn sách khác mà chính là TikTok và YouTube. Những nội dung ngắn, trực quan, giàu tính giải trí đang cạnh tranh gay gắt với văn học truyền thống trong việc thu hút sự chú ý của trẻ nhỏ.

PGS.TS Nguyễn Thu Hiền, Trưởng Khoa Văn học, Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn. Ảnh: NXB Kim Đồng

Các chuyên gia cũng chỉ ra rằng văn học thiếu nhi vẫn đang thiếu đội ngũ sáng tác chuyên sâu, thiếu những chính sách hỗ trợ dài hơi và đôi khi còn bị xem là “mảng phụ” trong đời sống văn chương. Đây là khoảng trống cần sớm được lấp đầy nếu muốn xây dựng một nền văn học thiếu nhi bền vững.

Chỉ thị số 04-CT/TW ngày 17-3-2026 của Ban Bí thư về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với hoạt động xuất bản trong tình hình mới, nhấn mạnh vai trò của xuất bản trong ngành công nghiệp sáng tạo, văn học thiếu nhi càng cho thấy ý nghĩa rộng lớn hơn phạm vi một thể loại văn chương. Những tác phẩm dành cho trẻ em hôm nay có thể trở thành chất liệu cho điện ảnh, sân khấu, hoạt hình, truyện tranh hay nội dung số trong tương lai. Vì vậy, phát triển văn học thiếu nhi cũng chính là phát triển nguồn lực cho các ngành công nghiệp văn hóa sáng tạo.

Mở rộng “chân trời” cho văn học thiếu nhi

Từ thực tế ấy, câu hỏi đặt ra là làm thế nào để viết tiếp những trang văn thiếu nhi trong thời đại số, khi độc giả trẻ đang thay đổi từng ngày?

Theo nhà phê bình văn học Bùi Việt Thắng, văn học thiếu nhi Việt Nam hiện vẫn sở hữu một “dư địa văn hóa rất lớn”. Chỉ tính riêng lực lượng học sinh từ tiểu học đến THPT đã lên tới hàng chục triệu người. Đó là “chân trời rộng mở” cho những người cầm bút nếu biết cách khai phá.

Cần khuyến khích phát triển văn học cho thiếu nhi. Ảnh: Thụy Du

Tuy nhiên, để biến tiềm năng ấy thành động lực phát triển thực sự, cần nhiều giải pháp đồng bộ. Nhà phê bình văn học Bùi Việt Thắng cho rằng cần có những chính sách văn hóa linh hoạt, thiết thực và đủ sức kích thích sáng tạo. Theo ông, với lĩnh vực văn học nghệ thuật, đặc biệt là sáng tác cho thiếu nhi, “càng hào phóng bao nhiêu thì càng lãi nhiều giá trị bấy nhiêu”.

Nhiều ý kiến tại tọa đàm cũng nhấn mạnh vai trò của nhà trường và gia đình trong việc hình thành thói quen đọc sách cho trẻ. Theo Tiến sĩ Trịnh Đặng Nguyên Hương, các trường học cần đổi mới cách tiếp cận văn học thông qua những hoạt động tranh luận, phản biện, giao lưu tác giả, từ đó giúp học sinh tìm thấy hứng thú tự nhiên với việc đọc.

Bên cạnh đó, báo chí và các đơn vị xuất bản cần mở rộng những chuyên mục giới thiệu, bình luận sách thiếu nhi để văn học đến gần hơn với công chúng trẻ tuổi. Những diễn đàn đối thoại giữa người viết, nhà nghiên cứu và bạn đọc cũng cần được duy trì thường xuyên nhằm tạo môi trường kết nối giữa sáng tác, nghiên cứu và thực tiễn xuất bản.

Nhà phê bình văn học Bùi Việt Thắng và Tiến sĩ Trịnh Đặng Nguyên Hương chia sẻ. Ảnh: NXB Kim Đồng

Một tín hiệu đáng chú ý là sự xuất hiện ngày càng đông đảo của lớp tác giả trẻ giàu cảm quan đương đại. Họ đến với văn học thiếu nhi bằng trải nghiệm cá nhân, bằng mong muốn đối thoại với tuổi thơ và thấu hiểu thế giới nội tâm của trẻ em hôm nay.

Tác giả Nguyễn Hoàng Diệu Thủy chia sẻ hành trình đến với sáng tác là một quá trình tích lũy lâu dài từ đọc sách, biên tập, dịch thuật đến khi trở thành người kể chuyện ở tuổi gần 40. Với chị, chính những đứa trẻ trong gia đình đã giúp mình giữ lại cảm quan tuổi thơ để bước vào thế giới văn chương thiếu nhi.

Tác giả Cao Nguyệt Nguyên nhìn nhận các giải thưởng và cuộc vận động sáng tác hiện nay đang tạo động lực lớn cho người viết trẻ. Đó vừa là áp lực, vừa là cơ hội để các cây bút tập trung hoàn thiện tác phẩm và thử nghiệm những cách kể chuyện mới.

Điểm chung dễ nhận thấy ở lớp tác giả này là họ không viết bằng những công thức cũ kỹ. Họ quan tâm nhiều hơn tới cảm xúc, trải nghiệm và nhu cầu tinh thần của trẻ em trong xã hội hiện đại. Bởi vậy, văn học thiếu nhi cũng đang dịch chuyển theo hướng gần gũi hơn với đời sống, giàu tính đối thoại và đa dạng về cảm quan thẩm mỹ.

Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo và công nghệ số phát triển mạnh mẽ, người viết trẻ cũng ý thức rõ rằng giá trị cốt lõi của văn chương vẫn nằm ở cảm xúc và trải nghiệm con người. AI có thể hỗ trợ sản xuất nội dung, nhưng khó thay thế được những rung động chân thật và khả năng chữa lành tinh thần mà văn học mang lại.

Có thể thấy, hành trình viết tiếp văn học thiếu nhi hôm nay không chỉ là câu chuyện của riêng người cầm bút. Đó còn là trách nhiệm của gia đình, nhà trường, giới xuất bản, truyền thông và các chính sách văn hóa dài hạn.

Khoa Văn học, Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội) và Nhà Xuất bản Kim Đồng thời gian qua cũng đã đẩy mạnh nhiều hoạt động hợp tác nhằm khuyến khích sáng tác văn học nói chung, văn học thiếu nhi nói riêng.

PGS.TS Nguyễn Thu Hiền, Trưởng Khoa Văn học, Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn cho rằng, sự đồng hành giữa hai đơn vị mở ra một giai đoạn hợp tác bền vững với chuỗi hoạt động gắn kết giữa đào tạo, nghiên cứu và thực tiễn sáng tác, xuất bản. Để đời sống văn học thực sự lan tỏa trong xã hội, các hoạt động văn học cần hiện diện mạnh mẽ hơn trong không gian công cộng, qua đó thể hiện trách nhiệm xã hội và trách nhiệm đối với nền văn học dân tộc. Đồng thời, sự kết nối này cũng giúp hoạt động đào tạo của nhà trường đến gần hơn với nhu cầu thực tiễn của đời sống văn học đương đại.