VinFuture 2026: Những đột phá khoa học từ sức mạnh liên ngành

GS. Daniel Kammen trình bày tại tọa đàm Khoa học vì Cuộc sống, trong khuôn khổ Tuần lễ Khoa học Công nghệ VinFuture thường niên. Ảnh: VFP

Khi khoa học vượt qua ranh giới chuyên môn

Lựa chọn 5 từ khóa để mô tả VinFuture 2026, GS. Daniel Kammen nhấn mạnh: Đổi mới (Innovative), Truyền cảm hứng (Inspirational), Liên lĩnh vực (Intersectoral), Sáng tạo (Creative) và Phát triển bền vững (Sustainability). Đây không đơn thuần là những phẩm chất của một công trình khoa học xuất sắc, mà còn phản ánh cách thức tạo nên những tiến bộ khoa học trong bối cảnh hiện nay.

Theo giáo sư, nếu trước đây nhiều phát minh có thể ra đời từ nỗ lực độc lập của một nhà khoa học trong phòng thí nghiệm, thì ngày nay, không ít đột phá đòi hỏi sự hợp tác giữa các chuyên gia thuộc những lĩnh vực khác nhau. Đó có thể là sự kết hợp giữa khoa học cơ bản với công nghệ, giữa khám phá khoa học với hoạch định chính sách dựa trên bằng chứng, hay sự tham gia của những người trực tiếp hoạt động trong thực tiễn.

Những thách thức lớn của thế giới ngày càng phức tạp, không thể được giải quyết bằng một góc nhìn đơn lẻ. Vì vậy, bên cạnh việc tạo ra tri thức mới, khoa học cần có sự sáng tạo trong cách kết nối và vận dụng tri thức. Đây cũng là điều GS. Daniel Kammen đánh giá cao trong cách tiếp cận của VinFuture: Kết nối những đổi mới khoa học với nhu cầu cụ thể của xã hội.

Theo ông, giá trị của một công trình không chỉ nằm ở khả năng tạo ra sản phẩm hay ứng dụng trước mắt. Nhiều thành tựu có nền tảng từ nghiên cứu cơ bản, hướng tới khám phá những nguyên lý và tri thức mới, nhưng chính những khám phá đó lại mở ra khả năng giải quyết các vấn đề thực tiễn. Một nghiên cứu bắt đầu từ câu hỏi về cách thế giới vận hành có thể trở thành nền tảng cho những giải pháp mang lại lợi ích thiết thực cho con người.

Đó cũng là tinh thần mà Giải thưởng Chính của VinFuture hướng tới: Không dừng lại ở việc ghi nhận những ý tưởng đổi mới, mà còn tôn vinh các giải pháp có khả năng được triển khai trong thực tiễn, góp phần giải quyết những thách thức lớn của thế giới.

GS. Kammen chia sẻ tại buổi tọa đàm khoa học “Đổi mới và hành động cho chuyển dịch năng lượng công bằng” do VinFuture phối hợp tổ chức cùng Đại học Đà Nẵng năm 2025. Ảnh: ĐH Đà Nẵng

Nghiên cứu cơ bản mở đường cho lời giải thực tiễn

Một trong những vấn đề GS. Daniel Kammen đặc biệt tâm đắc là nghiên cứu cơ bản được định hướng bởi nhu cầu thực tiễn. Theo ông, nghiên cứu cơ bản và nghiên cứu ứng dụng thường được nhìn nhận như hai hướng đi riêng biệt: Một bên tập trung khám phá những nguyên lý, tri thức nền tảng; bên còn lại hướng tới giải quyết các vấn đề cụ thể. Tuy nhiên, hai hướng nghiên cứu này không nhất thiết phải tách rời.

Những thách thức trong cuộc sống có thể đặt ra câu hỏi mới cho nghiên cứu cơ bản. Ngược lại, những khám phá nền tảng lại mở ra các hướng ứng dụng mà trước đó con người chưa hình dung được. Sự tiếp nối giữa hai quá trình này giúp khoa học vừa mở rộng hiểu biết về thế giới, vừa tạo ra những khả năng mới để cải thiện cuộc sống.

Từ góc nhìn nghiên cứu của mình, GS. Daniel Kammen cho biết ông quan tâm đến cách phát triển, quản lý và sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI), học máy, cũng như những tiến bộ khoa học giúp con người hiểu sâu hơn về các hệ sinh thái và đô thị. Ông cũng chú ý tới việc kết hợp khoa học và công nghệ để tìm kiếm phương thức phát triển bền vững hơn trong lâm nghiệp, nông nghiệp và quản lý tài nguyên thiên nhiên.

Chia sẻ về nền tảng nghiên cứu của bản thân, giáo sư cho biết đề tài tiến sĩ của ông nằm ở giao điểm của nhiều lĩnh vực, từ vật lý, mô hình hóa các hệ thống phức tạp, đặc biệt là mạng lưới thần kinh, đến nghiên cứu những đặc tính mới hình thành từ sự tương tác giữa các thành phần trong hệ thống.

Theo ông, những hướng nghiên cứu này có liên hệ chặt chẽ với nền tảng của AI. Việc nghiên cứu, định hướng phát triển và ứng dụng AI cần hướng tới giải quyết những thách thức thực tiễn, từ biến đổi khí hậu, suy giảm đa dạng sinh học đến bất bình đẳng xã hội, giới và chủng tộc. Giáo sư bày tỏ kỳ vọng các nỗ lực này sẽ tiếp tục được phát triển và nhân rộng theo tinh thần “AI for Good” – trí tuệ nhân tạo vì những giá trị tốt đẹp cho xã hội.

Từ những vấn đề trên, GS. Daniel Kammen cho rằng, mùa giải VinFuture năm nay đặc biệt đáng mong đợi. Ông kỳ vọng những cá nhân, tập thể được vinh danh là những người không chỉ đi sâu vào lĩnh vực chuyên môn của mình, mà còn chủ động tìm hiểu các ngành khoa học lân cận, hợp tác vượt qua những khác biệt về chuyên môn, văn hóa và bối cảnh.

Sự kết hợp ấy còn hướng tới những mục tiêu rộng lớn hơn như: Công bằng môi trường và tăng trưởng bao trùm. Bởi những vấn đề toàn cầu không chỉ có một khía cạnh, nên cũng không thể được giải quyết từ một cách tiếp cận duy nhất. Điều quan trọng là biết trân trọng tri thức, kinh nghiệm và góc nhìn khác nhau để tìm ra phương thức hợp tác phù hợp.

Từ câu chuyện của VinFuture 2026, giáo sư đặt ra một vấn đề có ý nghĩa đối với cộng đồng khoa học toàn cầu: Cần nhìn nhận lại cách đầu tư cho khoa học và tổ chức hoạt động nghiên cứu. Để giải quyết những thách thức mang quy mô toàn cầu, không thể chỉ quan tâm đến nguồn lực tài chính, mà còn phải chú trọng vai trò của các trường đại học, viện nghiên cứu, tổ chức nghiên cứu chính sách và phòng thí nghiệm tư nhân.

Sự kết nối giữa các tổ chức và chuyên gia có thể được hình thành từ những kế hoạch hợp tác có chủ đích, nhưng cũng có thể bắt đầu bằng tinh thần cởi mở, sẵn sàng lắng nghe và học hỏi những người có chuyên môn, kinh nghiệm, góc nhìn khác biệt.

“Đó là một trong những điều đáng trân trọng nhất của khoa học: Sự xuất sắc trong từng lĩnh vực có thể được nhân lên khi chúng ta biết kết hợp những thế mạnh khác nhau”, GS. Daniel Kammen chia sẻ.

Với ông, VinFuture 2026 không chỉ là dịp tôn vinh những thành tựu khoa học, mà còn là cơ hội lan tỏa tinh thần sáng tạo, hợp tác và trách nhiệm trước những thách thức chung của nhân loại.