Vĩnh biệt GS Lê Hồng Vân- Nữ TSKH trẻ nhất lịch sử Việt Nam, nhà toán học tài năng

GS.TSKH. Lê Hồng Vân qua đời ngày 2/9 tại Praha (Cộng hòa Czech), ở tuổi 65, để lại niềm tiếc thương sâu sắc trong gia đình, bạn bè, đồng nghiệp và giới toán học. Hơn bốn thập kỷ gắn bó với toán học, bà đã có nhiều đóng góp nổi bật cho nghiên cứu, được cộng đồng khoa học quốc tế ghi nhận và trở thành một trong những nhà khoa học Việt Nam có dấu ấn đáng chú ý tại Cộng hòa Czech.

GS.TSKH. Lê Hồng Vân.

GS.TSKH Lê Hồng Vân sinh năm 1961 tại Hà Nội, trong một gia đình có truyền thống khoa học và giáo dục. Bà là con gái thứ hai của cố Thứ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Lê Văn Giạng, một nhà giáo, nhà quản lý giáo dục có nhiều đóng góp cho đất nước. Cả ba người con gái của ông đều thành danh trong khoa học: TS Hóa học Lê Hoàng Lan, nguyên cán bộ, chuyên gia của Bộ Tài nguyên và Môi trường; GS Toán học Lê Hồng Vân và TS Văn học Lê Ngọc Mai.

Hình ảnh ba chị em Lê Hoàng Lan, Lê Hồng Vân và Lê Ngọc Mai khi còn trẻ. Nguồn: vietnamarchi.vn.

Theo thông tin GS.TSKH Ngô Việt Trung, nguyên Chủ tịch Hội Toán học Việt Nam chia sẻ với PV, ngay từ nhỏ, bà Lê Hồng Vân đã bộc lộ năng khiếu đặc biệt về toán học. Bà là cựu học sinh khối chuyên Toán của Đại học Tổng hợp Hà Nội.

Năm 1977, Lê Hồng Vân được chọn vào đội tuyển Việt Nam tham dự Olympic Toán học quốc tế (IMO). Kỳ thi năm đó được tổ chức tại Nam Tư, nhưng nước này không tài trợ cho đoàn Việt Nam như những năm trước. Trong khi đó, Bộ Giáo dục không có ngoại tệ nên quyết định không cử đoàn tham dự IMO.

Đội tuyển IMO 1977. Lê Hồng Vân ở ngoài cùng bên phải. Ảnh: TS Trần Nam Dũng cung cấp.

Nếu không vì sự việc này, Việt Nam sẽ có thí sinh nữ thứ ba liên tiếp tham dự IMO. Hai năm trước đó, Phan Vũ Diễm Hằng và Nguyễn Thị Thiều Hoa đã lần lượt dự thi và đều giành giải.

Điều đáng chú ý là dù đội tuyển Việt Nam năm đó không được tham dự kỳ thi, đây lại là một trong những thế hệ có nhiều thành viên sau này trở thành những nhà toán học tên tuổi. GS.TSKH Lê Hồng Vân cũng là một trong những gương mặt nổi bật của thế hệ ấy.

GS.TSKH Lê Hồng Vân được biết đến như một trong những nữ nhà khoa học Việt Nam hiếm hoi tạo được dấu ấn ở những trung tâm nghiên cứu hàng đầu thế giới từ khi còn rất trẻ. Các công trình của bà tập trung vào những lĩnh vực sâu của toán học hiện đại như hình học vi phân, giải tích toàn cục, tô pô và các cấu trúc hình học đặc biệt.

GS.TSKH Ngô Việt Trung cho hay, Lê Hồng Vân bảo vệ bằng tiến sĩ toán học năm 1987 tại Đại học Tổng hợp Moskva. Luận án tiến sĩ của bà xuất sắc đến mức chỉ cần hoàn chỉnh để bảo vệ bằng tiến sĩ khoa học vào năm 1989, khi bà mới 28 tuổi. Yêu cầu của luận án tiến sĩ khoa học là phải đưa ra một lý thuyết toán học mới, nên đây là một bằng rất khó đạt được. GS.TSKH Lê Hồng Vân là nhà khoa học nữ Việt Nam trẻ nhất có bằng tiến sĩ khoa học từ trước tới nay.

Các đại biểu Việt Nam dự hội nghị Lý thuyết kỳ dị năm 1991 ở ICTP. GS Lê Hồng Vân ở ngoài cùng bên trái, bên cạnh là GS.TSKH. Ngô Việt Trung. Ảnh: GS Ngô Việt Trung cung cấp.

Thời điểm đó, bà là nữ nhà toán học Việt Nam thứ ba bảo vệ thành công luận án tiến sĩ khoa học, sau GS Hoàng Xuân Sính và GS Nguyễn Thị Thiều Hoa. Sau bà có thêm hai nữ TSKH là GS Lê Thị Thanh Nhàn và GS Tạ Thị Hoài An.

Năm 1990, GS.TSKH Lê Hồng Vân được tặng Giải thưởng của Hội Toán học Moskva. Giải thưởng này được trao hằng năm cho một nhà toán học dưới 30 tuổi đang làm việc tại Moskva, nơi có nhiều nhà toán học trẻ xuất chúng. Đa số các nhà toán học Nga từng nhận những giải thưởng danh giá nhất thế giới như Giải Abel, Giải Wolf, Huy chương Fields đều từng nhận Giải thưởng của Hội Toán học Moskva khi còn trẻ, như Arnold, Manin, Margulis, Gromov, Beilinson, Kontsevich. GS.TSKH Lê Hồng Vân là người nước ngoài đầu tiên được trao giải thưởng này.

Năm 1991, GS.TSKH. Lê Hồng Vân được trao giải thưởng của Trung tâm Vật lý lý thuyết Quốc tế (ICTP) ở Italy. Bà cũng là nhà khoa học nữ đầu tiên được trao giải thưởng của ICTP. Có hai người Việt Nam khác nhận được giải thưởng từ viện này là GS Phạm Hoàng Hiệp, nhận Giải thưởng Ramanujan năm 2019, và GS Đàm Thanh Sơn, nhận Huy chương Dirac năm 2018.

Sau khi ở Nga và Italy, GS.TSKH Lê Hồng Vân làm cộng tác viên dài hạn tại hai Viện Toán học Max Planck ở Bonn và Leipzig. Đây là hai cơ sở nghiên cứu toán học danh giá của nước Đức. Từ năm 2005, bà là nghiên cứu viên cao cấp của Viện Toán học thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Czech.

Sự ra đi của GS.TSKH Lê Hồng Vân khiến cộng đồng Toán học bàng hoàng, thương tiếc, bởi chỉ ít ngày trước đó, bà vẫn trao đổi công việc, vẫn say mê viết các bài báo khoa học. Theo những người thân, bà ra đi rất bất ngờ sau khi tự gọi cấp cứu vào bệnh viện tại Praha.

Trong ký ức của bạn bè, đồng nghiệp và các nhà toán học, GS.TSKH. Lê Hồng Vân là một con người giản dị, tận tụy với gia đình và công việc.

GS.TSKH Ngô Việt Trung nhớ những năm tháng GS.TSKH. Lê Hồng Vân công tác tại Viện Toán học Max Planck, một mình vừa theo đuổi nghiên cứu, vừa chăm lo cho con nhỏ giữa cuộc sống nơi đất khách. Hành trình ấy không dễ dàng đối với một nữ nhà khoa học xa quê, nhưng niềm say mê với toán học vẫn luôn được GS Vân gìn giữ, trở thành điểm tựa cho bà.

Nhận tin GS.TSKH. Lê Hồng Vân qua đời, GS.TSKH. Ngô Việt Trung bàng hoàng, thương tiếc. “Một nhà toán học nữ hiếm có của Việt Nam”, ông bày tỏ sự đau buồn.

TS Trần Nam Dũng, Phó Hiệu trưởng Trường Phổ thông Năng khiếu (Đại học Quốc gia TP HCM) chia sẻ, ông học đại học tại MGU trong giai đoạn 1984-1989, đúng thời gian GS.TSKH Lê Hồng Vân đang làm nghiên cứu sinh rồi nghiên cứu sinh tiến sĩ, nên thường xuyên có dịp gặp bà.

“Chị là một người rất nghiêm túc nhưng trên khuôn mặt lúc nào cũng có một nụ cười rất tươi”, TS Trần Nam Dũng nhớ lại.

TS Trần Nam Dũng cho biết, GS.TSKH Lê Hồng Vân cũng là một trong ba học trò người Việt xuất sắc của GS A.T. Fomenko, cùng với GS Đào Trọng Thi và GS Nguyễn Tiến Dũng. GS Nguyễn Tiến Dũng cũng chính là em rể của bà.

“Anh chị em Toán Cơ đều hết sức sốc và đau lòng khi nhận tin này. Xin chia sẻ nỗi buồn sâu sắc đến hai con trai, gia đình và những người thân của chị Vân với mất mát lớn lao và đột ngột này. Xin vĩnh biệt chị Vân quý mến của chúng tôi”, ông Dũng chia sẻ.