Vợ chồng già làng giữ lửa văn hóa Ca Dong

Vợ chồng già Giác tỉ mỉ thực hiện từng công đoạn làm đồ thủ công truyền thống

Trong căn nhà ở thôn Long Sơn, những thanh tre đã chẻ được xếp ngay ngắn bên hiên. Già Hồ Văn Giác đang ngồi chăm chút tạo dáng chiếc gùi; bên cạnh, bà Đinh Thị Dung cũng quen tay với những công việc đã theo mình suốt mấy chục năm. Người chẻ nan, người chuẩn bị nguyên liệu, rồi cùng nhau hoàn thiện những vật dụng bằng mây, tre, nứa. Sáu người con của ông bà đều được chăm lo học hành, nay đã có công việc ổn định và lập gia đình. Người con út sống cùng cha mẹ, đang học nghề đan lát. Trong ngôi nhà ấy, những chiếc gùi, nong, nia vẫn được làm ra như bao năm trước. Với vợ chồng già Giác, đó là những vật dụng gắn bó với đời sống của người Ca Dong, cũng là nghề ông bà muốn truyền lại cho con cháu.

Nghề của cha mẹ, con cháu tiếp nối

Già Giác học đan lát từ thuở còn trẻ. Thấy những người lớn tuổi trong làng làm, ông quan sát rồi tự học theo. Bà Dung cũng biết đan lát rất sớm. Bao năm qua, công việc ấy trở thành một phần quen thuộc trong cuộc sống hai vợ chồng.

Theo già Giác, để hoàn thành một chiếc gùi phải mất khoảng 5 ngày, từ chọn tre, chẻ nan, vót mây đến đan thành phẩm. Nan tre phải đều, các mối đan khít, phần mây quanh viền được làm đúng kỹ thuật thì chiếc gùi mới chắc, bền và đẹp. Công việc tưởng đơn giản nhưng đòi hỏi sự kiên nhẫn, khéo léo và kinh nghiệm tích lũy qua nhiều năm.

Hai vợ chồng già làm đủ loại vật dụng như gùi, giỏ, nong, nia, mủng và đồ lưu niệm. Ngày trước, chiếc gùi theo bà con lên rẫy, vào rừng; nong, nia, rổ, rá có mặt trong mỗi gia đình, nhất là vào mùa thu hoạch. Những vật dụng ấy gắn với công việc thường ngày và nếp sinh hoạt của người Ca Dong qua nhiều thế hệ. Ngày nay, đồ dùng sản xuất công nghiệp ngày càng phổ biến, người trẻ kiên trì học nghề cũng ít dần. Dẫu vậy, vợ chồng già Giác vẫn đều đặn đan lát, vừa làm đồ dùng trong nhà, vừa bán hoặc mang sản phẩm trưng bày tại các sự kiện văn hóa, du lịch. Thỉnh thoảng, ông bà còn nhận làm theo yêu cầu của khách. Một chiếc gùi có giá khoảng 300.000 đồng, túi xách khoảng 500.000 đồng, những chiếc khay lớn, làm cầu kỳ có thể gần 1 triệu đồng.

Ngay trong gia đình, người con út đang được cha mẹ chỉ bảo từng công đoạn. Ông bà làm mẫu, con quan sát rồi tập làm theo, từ cách chọn tre, vót nan đến những đường đan đầu tiên. Nghề mà già Giác học được từ người đi trước nay lại tiếp tục được truyền cho con theo cách ấy.

Không riêng con cháu trong nhà, ai trong làng muốn học đan lát hay tìm hiểu phong tục, văn hóa truyền thống, ông bà cũng sẵn lòng chia sẻ. Bà Dung ngoài việc cùng chồng làm đồ thủ công còn biết nhiều điệu múa truyền thống, thường tham gia các hoạt động văn hóa ở địa phương. “Vợ chồng tôi sống với những việc này từ nhỏ đến giờ. Còn sức thì còn làm, còn biết gì thì chỉ lại cho con cháu, bà con muốn học. Người già không truyền, người trẻ không học thì sau này nhiều thứ của người Ca Dong mình cũng dễ mất đi”, bà Dung chia sẻ.

Từ nếp nhà đến việc làng

Bên cạnh nghề đan lát, già Giác còn am hiểu nhiều phong tục, nghi lễ truyền thống của người Ca Dong. Ông biết đánh trống, đánh chiêng, thổi khèn, hát ting ting và một số làn điệu dân ca; đồng thời biết dựng, trang trí cây nêu. Trong các lễ hội, lễ cúng ở địa phương, ông thường cùng những người lớn tuổi thực hiện nghi thức, đọc bài cúng. Gia đình ông từng đứng ra tổ chức lễ ăn trâu huê. Bà Dung cũng thường cùng chồng góp mặt trong các ngày hội, hoạt động văn hóa của làng.

Già Hồ Văn Giác nhận bằng khen vì thành tích trong xây dựng, củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc

Trước đây, những hiểu biết ấy được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác qua sinh hoạt hằng ngày. Trẻ nhỏ theo cha mẹ, ông bà dự lễ hội, xem người lớn thực hiện nghi thức rồi dần ghi nhớ. Già Giác cho rằng muốn giữ được phong tục thì phải có người tiếp tục thực hành, bởi chỉ kể lại thôi chưa đủ. Vì vậy, ngoài việc truyền nghề cho con cháu, ông còn hướng dẫn thanh niên đánh chiêng, tìm hiểu các nghi lễ truyền thống. Câu lạc bộ cồng chiêng thôn Long Sơn hiện có 26 thành viên thuộc ba thế hệ, tạo điều kiện để người già và người trẻ cùng tham gia sinh hoạt, học hỏi lẫn nhau.

“Những năm gần đây, văn hóa truyền thống của người Ca Dong được quan tâm hơn, các hoạt động văn nghệ, lễ hội cũng được duy trì thường xuyên. Nhờ vậy, lớp trẻ có thêm điều kiện học chiêng, học múa, tìm hiểu phong tục, nghi lễ. Tôi cũng có dịp chỉ lại những gì mình biết. Thấy thanh niên quan tâm hơn đến văn hóa dân tộc mình, tôi rất vui”, già Giác chia sẻ.

Bà Nguyễn Thị Nhài, Trưởng thôn Long Sơn cho biết, gia đình già Giác là một trong số ít hộ vẫn duy trì nhiều nếp sinh hoạt truyền thống của người Ca Dong. Điều đáng quý là ông bà không chỉ am hiểu mà còn trực tiếp thực hành và sẵn lòng hướng dẫn người trẻ. “Từ nghề đan lát, đánh chiêng đến những phong tục, nghi lễ truyền thống, điều gì còn biết, còn làm được thì ông bà đều sẵn lòng chỉ lại cho lớp trẻ. Nhờ vậy, người trẻ có thêm cơ hội hiểu hơn về văn hóa dân tộc mình và biết cách tiếp nối những giá trị ấy trong đời sống”, bà Nhài nói.

Nhiều năm qua, già Giác còn được bà con tín nhiệm là già làng, người có uy tín trong cộng đồng. Khi địa phương cần tuyên truyền, vận động, ông thường cùng cán bộ đến gặp gỡ từng gia đình, lựa lời giải thích để bà con hiểu và làm theo. Theo ông, muốn vận động người khác thì trước hết gia đình mình phải làm gương.

Vợ chồng ông chăm chỉ làm nương rẫy, phát triển kinh tế vườn, chăn nuôi, rồi đầu tư máy xay gạo để có thêm thu nhập và phục vụ bà con quanh vùng. Sáu người con được cha mẹ chăm lo học hành, trưởng thành cũng là niềm vui của ông bà sau nhiều năm vun vén gia đình.

Năm 2025, già Hồ Văn Giác được Ủy ban MTTQ Việt Nam tỉnh Quảng Nam tặng bằng khen vì có thành tích trong xây dựng, củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc. “Mình còn sức thì còn góp việc làng. Việc gì bà con chưa hiểu thì mình giải thích; việc gì làm được thì cùng bà con làm. Mình sống ở đây cả đời rồi, giúp được gì cho làng thì mình giúp”, già Giác nói.

Ở tuổi ngoài 70, vợ chồng già Giác vẫn giữ nếp sinh hoạt đã theo mình gần cả cuộc đời. Bên hiên nhà, những chiếc gùi tiếp tục được đan, người con út học thêm từng công đoạn từ cha mẹ. Ngoài làng, tiếng chiêng vẫn vang lên trong những buổi sinh hoạt có cả người già lẫn thanh niên. Những điều ông bà học được từ thế hệ trước đang được trao lại cho con cháu, cho người trẻ trong làng, qua chính những công việc quen thuộc mỗi ngày.