Giữ nghề dệt, mở lối du lịch cộng đồng

Chị Rơ Lan Han (người đứng) cùng các thành viên Câu lạc bộ Dệt thổ cẩm làng Ia Nueng chuẩn bị các công đoạn dệt vải.

Gắn bó với khung cửi, gìn giữ sắc màu truyền thống

Năm 12 tuổi, chị Rơ Lan Han bắt đầu học dệt thổ cẩm từ mẹ. Những ngày tháng ngồi bên khung cửi, quan sát từng thao tác đưa sợi, phối màu, tạo hoa văn đã giúp cô bé ngày ấy dần làm quen với nghề truyền thống của gia đình.

Từ những đường dệt còn vụng về ban đầu, chị kiên trì rèn luyện, tích lũy kinh nghiệm để có thể tự tay hoàn thiện những tấm vải mang họa tiết đặc trưng của người Jrai.

Tình yêu dành cho nghề dệt lớn dần theo năm tháng, cùng với nỗi trăn trở về nguy cơ nghề truyền thống mai một nếu thiếu người tiếp nối. Chị Han chia sẻ: “Tôi yêu nghề dệt và sợ một ngày nào đó nghề này không còn được tiếp nối, rồi dần bị lãng quên. Vì vậy, trong lòng tôi luôn nghĩ mình phải cố gắng gìn giữ nghề, bởi đây là một trong những nét văn hóa truyền thống của người Jrai”.

Với chị Han, mỗi sản phẩm thổ cẩm đều đòi hỏi sự nhẫn nại và tỉ mỉ. Người dệt phải biết lựa chọn màu sắc, tính toán từng đường sợi, đồng thời ghi nhớ cách tạo hình các hoa văn truyền thống. Những họa tiết được sắp xếp hài hòa trên nền vải, gửi gắm quan niệm thẩm mỹ và dấu ấn văn hóa được lưu truyền qua nhiều thế hệ.

Năm 2022, chị tham gia Câu lạc bộ Dệt thổ cẩm tại làng Phung, nay là làng Ia Nueng. Ở tuổi 27, chị được công nhận là nghệ nhân. Hiện nay, chị Han là một trong 23 nghệ nhân dệt thổ cẩm của làng.

Sinh hoạt cùng câu lạc bộ giúp chị có thêm cơ hội giao lưu, trao đổi kinh nghiệm, rèn luyện tay nghề và tìm tòi cách làm ra những sản phẩm phù hợp với nhu cầu khách hàng.

Tình yêu với khung cửi đã đưa Rơ Lan Han trở thành một trong những nghệ nhân dệt thổ cẩm trẻ của làng, được công nhận ở tuổi 27.

 Năm 2024, chị đạt giải Nhất tại Cuộc thi nghề đan lát, dệt thổ cẩm truyền thống tạo ra các sản phẩm lưu niệm phục vụ du lịch do Sở VHTTDL tỉnh Gia Lai tổ chức. Kết quả này là sự ghi nhận cho quá trình bền bỉ theo đuổi nghề, đồng thời tiếp thêm động lực để chị đưa sản phẩm dệt truyền thống đến với nhiều người hơn.

Thời gian hoàn thành mỗi sản phẩm phụ thuộc vào độ cầu kỳ của hoa văn và sự khéo léo của người dệt. Với một chiếc khăn có họa tiết đơn giản, chị Han thường mất khoảng một tuần. Riêng một bộ trang phục nữ có thể cần đến hai tuần mới hoàn thiện. Mỗi công đoạn đều được thực hiện cẩn trọng nhằm bảo đảm màu sắc, đường nét và dáng sản phẩm.

Khách hàng có thể đặt dệt theo mẫu mã, màu sắc và kích thước mong muốn. Sau khi hoàn thành, chị gửi sản phẩm đến tận tay người đặt. Khách hàng của chị không chỉ có người trong nước mà còn có cả người nước ngoài. Những đơn hàng ấy giúp sản phẩm thổ cẩm của làng có thêm cơ hội hiện diện trong đời sống hiện đại, đồng thời tạo nguồn thu cho người làm nghề.

Đưa nghề dệt trở thành sản phẩm du lịch đặc trưng

Nằm bên thắng cảnh Biển Hồ, làng Ia Nueng sở hữu không gian văn hóa đặc sắc của cộng đồng Jrai. Những ngôi nhà sàn, tiếng cồng chiêng, nghề dệt thổ cẩm, đan lát, ẩm thực truyền thống cùng nếp sinh hoạt gắn với buôn làng tạo nên sức hấp dẫn riêng cho điểm đến. Khi được tổ chức thành các hoạt động trải nghiệm, những giá trị vốn hiện diện trong đời sống thường ngày có thể trở thành sản phẩm du lịch giàu bản sắc.

Nghề dệt thổ cẩm giữ vị trí quan trọng trong đời sống văn hóa của người Jrai.

Ngày 31.10 vừa qua, sản phẩm du lịch cộng đồng làng Ia Nueng được công bố trong khuôn khổ “Festival Cồng chiêng - Tuần lễ Hoa dã quỳ - Núi lửa Chư Đăng Ya”. Đây là dấu mốc mở ra hướng khai thác các giá trị văn hóa bản địa gắn với cảnh quan thiên nhiên, đồng thời tạo thêm cơ hội để người dân trực tiếp tham gia vào hoạt động du lịch.

Theo ông Đặng Khánh Toàn, Phó Chủ tịch UBND xã Biển Hồ, nghề dệt thổ cẩm giữ vị trí quan trọng trong đời sống văn hóa của người Jrai. Vì vậy, địa phương định hướng phát triển du lịch gắn với gìn giữ nghề truyền thống, khuyến khích người dân tham gia giới thiệu và sáng tạo các sản phẩm phục vụ du khách. Qua đó, những người trực tiếp nắm giữ tri thức văn hóa có thêm điều kiện duy trì nghề, cải thiện thu nhập từ chính những giá trị bản sắc của cộng đồng.

Cùng với nghề dệt, Ia Nueng có thể tổ chức nhiều hoạt động trải nghiệm để du khách tìm hiểu đời sống người Jrai. Tại không gian nhà rông, các chương trình giao lưu văn hóa, trình diễn cồng chiêng, múa xoang có thể kết nối với trải nghiệm dệt thổ cẩm, đan lát và tìm hiểu giọt nước - nơi gắn với sinh hoạt cộng đồng. Du khách cũng có dịp thưởng thức những món ăn quen thuộc như cháo lá mì, măng gói lá chuối, cà đắng xào cá cơm, cơm lam, gà nướng.

Những trải nghiệm như cấy lúa, hái cà phê cũng mở ra cơ hội để du khách tìm hiểu công việc lao động thường ngày của người dân địa phương. Khi được kết nối hợp lý, mỗi hoạt động sẽ tạo nên một lát cắt sinh động về đời sống làng quê, giúp du khách cảm nhận văn hóa Jrai qua những điều gần gũi và chân thực.

Xã Biển Hồ định hướng đưa nghề dệt thổ cẩm trở thành sản phẩm du lịch đặc trưng của địa phương.

 Địa phương cũng định hướng nâng cao chất lượng dịch vụ, phát triển các sản phẩm thủ công, ẩm thực và lưu trú tại cộng đồng. Trong đó, việc kết nối Ia Nueng với các điểm đến như Biển Hồ, Hàng thông trăm tuổi, đồi chè và núi lửa Chư Đăng Ya được kỳ vọng hình thành những hành trình tham quan đa dạng, góp phần kéo dài thời gian lưu trú của du khách.

Giữa không gian yên bình bên Biển Hồ, khung cửi của mẹ con chị Han vẫn đều đặn vang lên nhịp dệt. Từ những sợi chỉ nhiều màu, các hoa văn truyền thống tiếp tục hiện diện trên trang phục, khăn choàng và những món quà mang dấu ấn Ia Nueng.

Khi nghề xưa tìm được chỗ đứng trong hoạt động du lịch, mỗi sản phẩm làm ra có thêm cơ hội đến với nhiều người, còn những người giữ nghề có thêm động lực để tiếp tục truyền lại kỹ thuật và các giá trị văn hóa của dân tộc mình. Sắc màu thổ cẩm vì thế không chỉ góp phần gìn giữ bản sắc Jrai mà còn trở thành dấu ấn riêng của Ia Nueng trên hành trình đón khách bên thắng cảnh Biển Hồ.