Vó ngựa Gióng trong nhịp sống mới của sơn mài Việt

Bộ tác phẩm hoành tráng của Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Tấn Phát.

Từ làng cổ Đường Lâm, miền di sản lắng đọng của xứ Đoài trầm tích, Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Tấn Phát đã đưa sơn mài truyền thống trở về đời sống cộng đồng, làm sống lại tinh thần thủ công qua thực hành, trải nghiệm và sự sẻ chia.

Bước sang năm mới Bính Ngọ 2026, bộ sưu tập sơn mài “Gióng” với quy mô đặc biệt 2.026 tác phẩm độc bản do chính anh khởi xướng và trực tiếp sáng tác đã được công bố.

Đó là kết tinh của gần một thập kỷ lao động nghệ thuật nghiêm cẩn. Qua tác phẩm, có thể nhận thấy kỹ thuật cổ truyền được nâng đỡ bởi tư duy sáng tạo đương đại và di sản được gìn giữ, tiếp tục “sinh nở” trong nhịp thở của thời đại hôm nay.

Nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát hướng dẫn về trải nghiệm.

Khởi nguồn từ hình tượng Thánh Gióng biểu trưng cho lòng yêu nước, sức mạnh cộng đồng và khát vọng vươn mình của dân tộc, nghệ nhân lựa chọn ngựa và long mã làm trục tạo hình xuyên suốt, như một ngôn ngữ thị giác cô đọng để diễn đạt chuyển động, khí lực và tinh thần lên đường không ngưng nghỉ của con người.

Mỗi tác phẩm như một biến thể độc lập, mang tiết tấu, diện mạo và cảm xúc riêng, đối thoại trực tiếp với mỹ cảm đương đại thay vì dừng lại ở sự hoài niệm. Điểm đột phá của dự án nằm ở việc mở rộng biên độ tồn tại của sơn mài, từ không gian trưng bày sang thế giới của vật thể ứng dụng.

Hình tượng ngựa Gióng được phát triển thành bàn trà, ghế ngồi, tủ kệ, các cấu trúc nội thất nghệ thuật… để giá trị thẩm mỹ song hành cùng công năng sử dụng, tạo thành điểm nhấn ở những không gian đương đại.

Từ chất liệu gắn bó mật thiết với kiến trúc và đời sống của làng, như: đá ong, tre, gỗ mít, gỗ nhãn… các tác phẩm đều được hoàn thiện thủ công theo quy trình sơn mài truyền thống kéo dài tối thiểu 30 ngày, với nhiều lớp sơn, mài, vẽ, cẩn trứng, dát vàng… thể hiện hành trình lao động nghệ thuật đòi hỏi sự kiên nhẫn, tỉ mỉ và chiều sâu tư duy.

Không khí sôi động từ sức hút của các tác phẩm sơn mài mang chủ đề ngựa.

Giá trị nổi bật, đồng thời mang ý nghĩa xã hội sâu sắc trong hành trình nghệ thuật của Nguyễn Tấn Phát chính ở lựa chọn nhất quán, đó là đưa sơn mài trở về với cộng đồng như một thực hành sống động, lôi cuốn.

Chuỗi hoạt động trải nghiệm sơn mài miễn phí mang tên “Theo dấu chân ngựa Gióng” diễn ra tại đình Hà Vĩ (phố cổ Hà Nội) và làng cổ Đường Lâm trong khoảng thời gian từ tháng 1 đến tháng 2/2026 đã mở ra không gian văn hóa công cộng hiếm có. Ở đó, người dân và du khách được thực hành, lắng nghe và chia sẻ trực tiếp với sơn mài truyền thống, góp phần đưa di sản hiện hữu trong đời sống, gần gũi, sinh động và có khả năng lan tỏa bền lâu.

Tại đình Hà Vĩ nơi thờ ông Tổ nghề sơn Trần Lư, các workshop vừa mang ý nghĩa trải nghiệm thủ công, cũng là hoạt động tri ân cội nguồn nghề nghiệp. Dưới sự hướng dẫn trực tiếp của nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát cùng các họa sĩ, nghệ nhân trẻ, người tham gia được giới thiệu về lịch sử nghề sơn mài, chất liệu, kỹ thuật và trực tiếp thực hành các công đoạn cơ bản như vẽ, cẩn trứng, sơn màu trên hình tượng ngựa Gióng.

Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Tấn Phát.

Trải nghiệm được thiết kế phù hợp với mọi đối tượng, đặc biệt là giới trẻ theo cách gần gũi, tự nhiên. Toàn bộ hoạt động trải nghiệm đều mở cửa miễn phí, diễn ra liên tục trong nhiều tuần.

Trong bối cảnh các hoạt động nghệ thuật-thủ công truyền thống thường bị giới hạn trong không gian chuyên môn hoặc mang tính thương mại, việc tổ chức trải nghiệm sơn mài miễn phí cho cộng đồng thể hiện rõ quan điểm văn hóa của nghệ nhân, đó là sức sống của di sản một phần đáng kể thuộc về công chúng.

Thông qua việc “cầm tay chỉ việc”, người tham gia thêm hiểu về sơn mài bằng tri thức cũng như cảm nhận được sự công phu, tỉ mỉ và giá trị lao động ẩn sau mỗi tác phẩm.

"Ngựa Gióng" rất ấn tượng.

Song song với không gian phố cổ Hà Nội, các hoạt động trải nghiệm tại làng cổ Đường Lâm mùa xuân này tiếp tục mở rộng chiều kích giáo dục di sản. Du khách đến với làng được chứng kiến trực tiếp quá trình nghệ nhân và thợ lành nghề chế tác tác phẩm.

Việc để quá trình sáng tác được công khai trước công chúng đã giúp phá bỏ khoảng cách giữa nghệ nhân và người thưởng lãm, đưa sơn mài từ một loại hình nghệ thuật khó tiếp cận trở thành trải nghiệm sinh động, lôi cuốn hơn.

Với Nguyễn Tấn Phát, truyền nghề bên cạnh đào tạo kỹ thuật, quan trọng hơn hết còn là truyền tinh thần tôn trọng di sản và ý thức sáng tạo có trách nhiệm. Trong dự án “Gióng”, anh quy tụ nhiều nghệ nhân, thợ lành nghề và họa sĩ trẻ tại, trực tiếp định hướng ngôn ngữ thẩm mỹ và kiểm soát tiêu chuẩn kỹ thuật, đồng thời tạo điều kiện để thế hệ kế cận được tham gia, học hỏi và thực hành trong những dự án lớn, có chiều sâu văn hóa.

Được trao tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú năm 2025, Nguyễn Tấn Phát đang tiếp tục có những đóng góp bền bỉ cho sự phát triển của văn hóa, du lịch và kinh tế sáng tạo gắn với làng nghề truyền thống.

THỤY PHƯƠNG