Vũ điệu tái sinh: Hành trình chữa lành và tái sinh bằng nghệ thuật của một nữ cựu phạm nhân

Nghệ sĩ múa tự do Trần Diễm Phương

Tôi biết Diễm Phương qua lời kể của một người quen. Những mảnh ghép chắp vá về một cô gái từng lầm lỡ, từng thụ án tù vì tội mua bán ma túy, để rồi vươn lên trở thành một nghệ sĩ múa cộng đồng đã thôi thúc tôi phải gặp, phải viết về em.

Tôi tìm đến căn hộ nằm ở tầng hai thuộc khu tập thể cũ trên đường Nguyễn Chí Thanh vào một buổi chiều hè oi nồng của Hà Nội. Tiếng quạt trần quay đều đều không xua đi hết cái ngột ngạt của thời tiết, nhưng câu chuyện từ người phụ nữ đối diện lại mang đến một luồng gió hoàn toàn khác: Dịu nhẹ, chân thành và ẩn chứa một sức sống mãnh liệt.

Gặp Phương, tôi không khỏi bất ngờ bởi sự cởi mở và nụ cười rạng rỡ của em. Không chút giấu giếm, không biểu hiện e dè, em đón tiếp tôi bằng tâm thế của một người đã hoàn toàn hòa giải với quá khứ. Trong không gian nhỏ nhắn ấy, em thong thả trải lòng về quãng thời gian sai lầm, những tháng ngày biến cải tạo thành hành trình thức tỉnh, và cả những chật vật, loay hoay tìm lại chính mình khi trở về với đời sống tự do.

Từ bóng tối của sai lầm…

Sinh năm 1990, Trần Diễm Phương từng trải qua những năm tháng tuổi trẻ chông chênh, vấp ngã. Năm 2014, em nhận bản án cải tạo vì tội mua bán ma túy và chấp hành án tại Trại giam Quyết Tiến. Thời gian thụ án hơn 4 năm không phải là quá dài, nhưng chính quãng thời gian ấy đã minh chứng rằng vấp ngã của em không xuất phát từ bản chất lưu manh, mà là bài học đắt giá của sự bồng bột, thiếu suy nghĩ thời tuổi trẻ. 

Nhớ lại những ngày đầu bước chân vào trại giam, Phương bảo cảm xúc lớn nhất không phải là sự hoảng sợ cho bản thân, mà là nỗi dằn vặt khôn nguôi dành cho gia đình. Em cay đắng nhận ra, sai lầm của mình không chỉ dừng lại ở bản án cá nhân, mà còn kéo theo nỗi đau, sự lo âu và tủi hổ của bố mẹ ở bên ngoài. Chính sự dằn vặt ấy đã sớm đánh thức ý thức trách nhiệm và khao khát phải sống khác đi trong lòng cô gái trẻ.

Học múa ở độ tuổi bắt đầu bước sang ngưỡng U30 là con đường không bằng phẳng với Diễm Phương

"Em biết mình mắc sai lầm từ rất sớm và chấp nhận nó. Nhưng ở trong đó, sống cùng bao nhiêu con người thuộc đủ tầng lớp, tội danh khác nhau, em nhận ra sâu thẳm bản chất ai cũng mưu cầu hạnh phúc. Nhìn thấy hoàn cảnh của mọi người, em học được cách mở lòng, xóa bỏ định kiến và biết thương yêu một cách đúng đắn," Phương chia sẻ.

Khoảng thời gian hơn 4 năm tại Trại giam Quyết Tiến không chỉ là sự trả giá, mà vô tình trở thành một trường học đặc biệt về nhân sinh quan cho Phương. Đặc biệt, việc tham gia vào đội văn nghệ của trại trong suốt một năm rưỡi đã đánh dấu bước ngoặt lớn nhất trong tâm hồn em. Giữa không gian khép kín của kỷ luật, nghệ thuật đã mở ra một khoảng trời tự do tinh thần hiếm hoi. 

Những buổi tập múa, những lần đứng trên sân khấu nội bộ của trại không chỉ mang đến niềm vui thuần túy, mà còn trở thành nguồn cảm hứng và động lực thôi thúc em khao khát tìm lại giá trị bản thân. Nhìn ánh mắt rạng rỡ, xúc động của những người đồng cảnh khi xem biểu diễn, Phương cảm nhận rõ sức mạnh chữa lành kỳ diệu của âm nhạc và chuyển động cơ thể.

Chính trong những tháng ngày ấy, sự quan tâm và định hướng từ cán bộ giám thị đã truyền thêm niềm tin lớn lao cho Phương. Thấy em có năng khiếu, sự nhạy cảm nghệ thuật cùng tinh thần tập luyện nghiêm túc, cán bộ giám thị đã ân cần động viên, đưa ra lời khuyên chân thành rằng em nên kiên trì theo đuổi con đường học múa chuyên nghiệp sau khi mãn hạn ra trại. 

Lời khuyên của cán bộ giám thị như một ngọn đèn soi sáng, gieo vào lòng cô gái trẻ ý niệm rõ ràng về một tương lai đường hoàng, giúp Phương quyết tâm chọn nghệ thuật làm con đường tái sinh".

…Đến hành trình nhẫn nại tái sinh

Năm 2018, nhận quyết định mãn hạn án phạt tù sau hơn 4 năm cải tạo tại Trại giam Quyết Tiến, bước qua cánh cổng trại trong những giọt nước mắt chia tay chân thành của chị em đội văn nghệ, Phương tự dặn lòng không được phép gục ngã. Tuy nhiên, hành trình tái hòa nhập chưa bao giờ là điều dễ dàng. Ở độ tuổi không còn quá trẻ, em phải đối mặt với nỗi tự ti trước bạn bè đồng lứa, sự loay hoay định hình tương lai và áp lực mưu sinh chân chính.

Quyết tâm thực hiện lời khuyên của cán bộ giám thị và theo đuổi đam mê, Phương chọn Nam tiến, vào Thành phố Hồ Chí Minh kiên trì theo học múa trong suốt hai năm. Nhưng học múa ở độ tuổi bắt đầu bước sang ngưỡng U30 chưa bao giờ là con đường bằng phẳng. Khi cơ thể đã qua thời kỳ dẻo dai nhất của một vũ công, từng động tác ép dẻo, xoạc chân hay giải phóng hình thể đều đòi hỏi Phương phải trả giá bằng những cơn đau nhức ê ẩm, bằng lượng mồ hôi và nước mắt gấp nhiều lần người khác. Nơi xứ lạ quê người, vừa gồng gánh áp lực cơm áo gạo tiền để trang trải sinh hoạt, em vừa nhẫn nại rèn luyện cơ thể mỗi ngày, lấp đầy những khoảng trống tri thức để từng bước chinh phục ước mơ nghệ thuật.

Lời khuyên của giám thị như một ngọn đèn soi sáng, gieo vào lòng Diễm Phương ý niệm rõ ràng về một tương lai đường hoàng, giúp em quyết tâm chọn nghệ thuật làm con đường tái sinh.

Bước ra khỏi trường lớp, Phương lựa chọn trở thành một nghệ sĩ múa tự do. Em không chọn con đường biểu diễn thương mại thuần túy hay ánh hào quang sân khấu rực rỡ, mà hướng sức sáng tạo của mình vào các dự án nghệ thuật cộng đồng. Em tham gia hướng dẫn, thực hành sân khấu với những nhóm đối tượng đặc biệt như người khiếm thị, tìm thấy sự đồng điệu sâu sắc trong nỗ lực vươn lên của họ.

Năm 2021, trong giai đoạn giãn cách vì đại dịch, dự án múa thử nghiệm mang tên "1936" ra đời. "1936" không phải số nhà, cũng chẳng phải mốc lịch sử, mà chính là mã số phạm nhân của Phương trong những năm tháng cải tạo tại Trại giam Quyết Tiến. Trong tác phẩm trình diễn qua nền tảng trực tuyến, Phương dùng chính chuyển động cơ thể trong không gian hẹp để đối thoại với những trang nhật ký quá khứ, đối thoại với chính mã số từng gắn chặt với đời mình.

Việc công khai quá khứ và đặt tên tác phẩm bằng con số ấy không phải để phô trương hay khơi lại niềm đau, mà là cách em chọn để đối mặt chân thật nhất, đó là không chối bỏ, không giấu giếm, bởi với em, "che giấu chỉ làm mình thêm mệt mỏi". Tác phẩm thử nghiệm này sau đó đã xuất sắc nhận được giải thưởng nghệ thuật sân khấu do Đại sứ quán Ý phối hợp cùng Viện Văn hóa Hà Nội trao tặng.

Hướng về tương lai sáng lạn

Hiện tại, ở tuổi 34, Diễm Phương vẫn miệt mài với các dự án múa mang tính kết nối con người. Từng chặng đường đi qua giúp em tích lũy tư duy sáng tạo độc lập và niềm tin vững chắc vào giá trị của sự tử tế. Cảm động trước hành trình nỗ lực không ngừng nghỉ ấy, tôi càng trân trọng hơn ước mơ bình dị mà kiên cường của em, khao khát được quay trở lại Trại giam Quyết Tiến năm xưa, nơi em từng chấp hành bản án hơn 4 năm cải tạo. Em mong ước được đứng trước những phạm nhân đang ở trong trại giam, chia sẻ chính câu chuyện, hành trình học tập, làm việc để tái hòa nhập của mình, qua đó khích lệ, động viên và gieo niềm tin để họ vững vàng vượt qua vấp ngã, đi tiếp con đường đời một cách đường hoàng sau khi ra trại.

Diễm Phương miệt mài với các dự án múa mang tính kết nối con người.

Chia tay Phương khi hoàng hôn bắt đầu buông xuống trên phố Nguyễn Chí Thanh, trong tôi dâng lên một niềm hân hoan khó tả. Hành trình từ mã số phạm nhân "1936" tại Trại giam Quyết Tiến đến một nghệ sĩ múa cộng đồng đầy nhiệt huyết của Trần Diễm Phương là minh chứng xót xa nhưng đẹp đẽ cho sức mạnh của sự tự chữa lành. Tôi tin rằng, với sự cởi mở, lòng dũng cảm và tâm huyết chân thành, tương lai phía trước của em sẽ luôn rộng mở và sáng lạn.