Vũ khí 'ánh sáng' của Israel lập công tại Trung Đông?

Theo Army Recognition, những đêm gần đây, khu vực biên giới Israel - Lebanon xuất hiện các hình ảnh đánh chặn khác thường. Thay vì vệt khói dài đặc trưng của tên lửa Tamir thuộc hệ thống Iron Dome, nhiều mục tiêu như rocket và UAV của Hezbollah dường như bị vô hiệu hóa gần như tức thì, không để lại dấu hiệu rõ ràng của đạn đánh chặn truyền thống. Giới chức Israel chưa đưa ra xác nhận chính thức, song sự chú ý đang dồn vào “Or Eitan” - tên tiếng Do Thái của hệ thống laser Iron Beam vừa được bàn giao cho Lực lượng Phòng vệ Israel (IDF).

Nếu Iron Beam thực sự đã được sử dụng, đây sẽ là bước ngoặt đáng kể trong lĩnh vực phòng không. Khác với các hệ thống sử dụng tên lửa đánh chặn có chi phí cao, vũ khí laser năng lượng cao hoạt động theo cơ chế tập trung chùm tia để đốt cháy hoặc làm hỏng mục tiêu trong vài giây. Trong bối cảnh xung đột tiêu hao, khi đối phương triển khai số lượng lớn rocket và UAV giá rẻ, giải pháp năng lượng định hướng có thể giúp giảm đáng kể chi phí mỗi lần đánh chặn, đồng thời duy trì khả năng phản ứng liên tục trước các đợt tấn công dồn dập.

Iron Beam là hệ thống phòng không laser công suất cao của Israel, có khả năng tiêu diệt rocket, đạn cối và UAV trong vài giây ở cự ly ngắn, cung cấp khả năng khai hỏa gần như tức thì với chi phí cực thấp trong điều kiện tầm nhìn thông thoáng, đồng thời giảm tải nhu cầu sử dụng tên lửa đánh chặn của Iron Dome. Trong hình, khoảng thời gian từ lúc phóng đến khi mục tiêu bị phá hủy chỉ khoảng một giây - Ảnh: Rafael/OSINT

Việc triển khai Iron Beam không còn dừng ở giai đoạn thử nghiệm. Cuối tháng 12, Bộ Quốc phòng Israel cùng tập đoàn Rafael xác nhận đã bàn giao hệ thống đầu tiên cho IDF để tích hợp vào mạng lưới phòng không đa tầng. Theo các nhà phân tích, việc Israel giữ kín thông tin chi tiết về các vụ đánh chặn có thể nhằm hạn chế đối phương đánh giá chính xác năng lực, tầm hoạt động và hiệu suất thực tế của hệ thống trong điều kiện chiến trường.

Cơ chế tiêu diệt mục tiêu

Iron Beam hoạt động bằng cách hội tụ năng lượng lớn vào một điểm rất nhỏ trên mục tiêu. Thay vì phá hủy bằng mảnh văng như tên lửa đánh chặn, chùm tia laser nung nóng bề mặt cho đến khi làm hỏng cấu trúc, kích nổ thuốc nổ bên trong hoặc vô hiệu hóa hệ thống điện tử. Với UAV, laser có thể làm cháy cánh quạt hoặc làm mù cảm biến trong vài giây, khiến mục tiêu mất kiểm soát trước khi tiếp cận khu vực bảo vệ.

Hệ thống tích hợp nhiều công nghệ tiên tiến, gồm nguồn phát laser công suất khoảng 100kW, cảm biến quang - điện tử để bám bắt mục tiêu và cơ chế điều hướng chùm tia tốc độ cao. Một thành phần quan trọng là công nghệ quang học thích ứng, giúp điều chỉnh chùm tia khi bị nhiễu loạn bởi khí quyển, duy trì độ chính xác ngay cả khi mục tiêu di chuyển nhanh. Các biến thể di động như Iron Beam-M được cho là trang bị bộ điều hướng khẩu độ lớn, camera ảnh nhiệt và hệ thống pin dung lượng cao, cho phép phát tia liên tục trước khi tái nạp bằng máy phát điện.

Rafael thử nghiệm hệ thống Iron Beam - Video: Rafael

Iron Beam được thiết kế với nhiều cấu hình, từ phiên bản cố định bảo vệ cơ sở trọng yếu đến phiên bản cơ động triển khai gần biên giới. Tuy vậy, vũ khí laser vẫn chịu những giới hạn vật lý. Tầm tác chiến hiệu quả thường vào khoảng 7 - 10km và hiệu suất có thể suy giảm đáng kể trong điều kiện mưa lớn, sương mù hoặc khói bụi dày đặc. Iron Beam được xem là lớp bổ sung trong mạng lưới phòng không đa tầng, phát huy hiệu quả tối đa khi kết hợp với các hệ thống đánh chặn truyền thống.

Lời giải cho bài toán kinh tế trong chiến tranh hiện đại

Trong nhiều năm, Israel phải đối mặt với một thực tế tốn kém: dùng tên lửa đánh chặn trị giá hàng chục nghìn USD để tiêu diệt rocket, UAV hay đạn cối có giá chỉ vài trăm USD. Dù Iron Dome hoạt động hiệu quả, hệ thống này vẫn chịu áp lực về “độ sâu kho đạn” – tức khả năng sản xuất và bổ sung tên lửa không phải lúc nào cũng theo kịp các đợt tấn công dồn dập bằng vũ khí giá rẻ. Iron Beam được phát triển nhằm giảm sự mất cân đối đó bằng cách thay đổi cách tính chi phí mỗi lần đánh chặn.

Thay vì tiêu hao đạn dược hữu hạn, Iron Beam sử dụng năng lượng điện để tạo ra chùm tia laser công suất cao. Chi phí cho mỗi lần khai hỏa chủ yếu là điện năng, thấp hơn đáng kể so với tên lửa truyền thống. Về lý thuyết, hệ thống có thể hoạt động liên tục miễn là được cung cấp điện và làm mát đầy đủ. Điều này giúp tăng khả năng duy trì phòng thủ trước các đợt tấn công quy mô lớn mà không chịu áp lực lớn về ngân sách hay tồn kho đạn.

Hệ thống Iron Beam - Ảnh: Rafael

Chính phủ Israel đã ký hợp đồng mở rộng sản xuất trị giá khoảng 2 tỉ shekel (643 triệu USD), cho thấy chương trình đã bước sang giai đoạn triển khai thực tế. Iron Beam không thay thế Iron Dome mà bổ sung thêm một lớp phòng thủ trong mạng lưới đa tầng. Trong điều kiện phù hợp, laser có thể xử lý các mục tiêu tầm ngắn với chi phí thấp, trong khi tên lửa Tamir được ưu tiên cho những mối đe dọa nguy hiểm hơn hoặc khi thời tiết hạn chế hiệu quả của laser.

Sự thận trọng của giới phân tích

Trong các vụ việc gần đây ở biên giới phía Bắc Israel, một số nhà phân tích cho rằng có dấu hiệu phù hợp với kịch bản đánh chặn bằng laser. Do chùm tia gần như vô hình, quan sát viên thường chỉ thấy ánh lóe ngắn tại thời điểm mục tiêu bị tác động, kèm theo mảnh vỡ bốc cháy khi cấu trúc bị phá hủy. Ưu thế lớn của laser là tốc độ tác động gần như tức thời, giúp rút ngắn đáng kể chu trình phát hiện - bắn - tiêu diệt, đặc biệt trước các mục tiêu bay nhanh ở cự ly gần.

Tuy nhiên, các chuyên gia cũng lưu ý rằng những hiện tượng thị giác như tia chớp hoặc mảnh vỡ cháy sáng không phải bằng chứng chắc chắn của vũ khí laser. Tên lửa đánh chặn truyền thống, khi kích hoạt ngòi nổ cận đích hoặc tạo ra mảnh văng cháy, cũng có thể tạo hiệu ứng tương tự. Ngoài ra, hệ thống phòng không đa tầng của Israel thường vận hành đồng thời nhiều phương tiện đánh chặn, khiến việc xác định chính xác loại vũ khí được sử dụng chỉ dựa trên video dân sự là thiếu cơ sở.

Israel đã hoàn tất việc phát triển hệ thống phòng không laser Iron Beam - Ảnh: Rafael

Việc Israel không công bố chi tiết từng vụ đánh chặn được xem là bước đi có tính toán. Công khai quá nhiều thông tin về hiệu suất, tầm bắn hay giới hạn hoạt động của Iron Beam có thể giúp đối phương điều chỉnh chiến thuật. Trong môi trường xung đột hiện đại, kiểm soát thông tin cũng là một phần của chiến lược phòng thủ, nhằm duy trì lợi thế công nghệ và bảo vệ hiệu quả thực tế của hệ thống.

Tác động chiến lược

Nếu Iron Beam thực sự được sử dụng trong thực chiến, đây không chỉ là bước tiến kỹ thuật mà còn mang ý nghĩa chiến lược rộng lớn. Lần đầu tiên, một hệ thống laser năng lượng định hướng công suất khoảng 100kW được tích hợp vào mạng lưới phòng thủ quốc gia trong bối cảnh xung đột thực tế. Điều này có thể tác động đến các chương trình hiện đại hóa quốc phòng tại châu Âu, Trung Đông và khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương, nơi nhiều quốc gia đang tìm giải pháp chi phí thấp để đối phó với các đợt tấn công UAV và tên lửa số lượng lớn.

Ở cấp độ tác chiến, Iron Beam có thể đóng vai trò bổ trợ cho Iron Dome bằng cách xử lý các mục tiêu tầm gần và chi phí thấp. Trong kịch bản tấn công bão hòa, việc sử dụng laser để “lọc” UAV hoặc rocket đơn giản giúp giảm áp lực lên kho tên lửa Tamir, vốn cần được ưu tiên cho các mối đe dọa nguy hiểm hơn. Cách tiếp cận này làm thay đổi bài toán chi phí – hiệu quả, buộc đối phương phải cân nhắc giữa việc chấp nhận tỷ lệ bị đánh chặn cao hơn hoặc đầu tư vào các hệ thống tấn công đắt đỏ hơn.

Dù chưa có xác nhận chính thức về việc Iron Beam lập công, quá trình phát triển và triển khai hệ thống cho thấy đây là hướng đi dài hạn. Từ các thử nghiệm thực địa đến việc bàn giao cho lực lượng vận hành, Israel đã chuẩn bị cho việc đưa năng lượng định hướng vào cấu trúc phòng không đa tầng.

Hoàng Vũ