Vừa là cơ hội nhưng cũng là thách thức

Biểu diễn bài chòi tại phố cổ Hội An

Thời gian qua, Hội An đã chứng minh sức sống bền bỉ của một đô thị di sản biết tự đổi mới trong không gian văn hóa truyền thống, thành công với mô hình bảo tồn cộng đồng.

Động lực phát triển các ngành CNVH

Bước sang giai đoạn mới, cần mở ra một tầm nhìn mới quy hoạch mới, sáng tạo để việc sáp nhập không chỉ là sự thay đổi địa giới hành chính, mà còn là phép thử liệu một di sản thế giới có thể trở thành động lực sáng tạo các ngành công nghiệp văn hóa (CNVH), nơi văn hóa và công nghệ cùng tạo lập không gian phát triển mới.

Với hệ thống di tích, danh thắng, lễ hội phong phú, giàu giá trị, cùng với sự mở rộng không gian, vốn văn hóa sau sáp nhập, Đà Nẵng có nhiều lợi thế, tiềm năng phát triển CNVH, trở thành một trong ba trung tâm CNVH trọng điểm của đất nước.

Đà Nẵng cũng xác định CNVH là một trong những đột phá, hướng đi mới nhằm đưa văn hóa phát triển ngang tầm với kinh tế. Năm 2023, Hội An trở thành thành viên mạng lưới các thành phố sáng tạo của UNESCO (UCCN) ở lĩnh vực Thủ công và Nghệ thuật dân gian, là đô thị tiêu biểu trong việc ứng dụng các giải pháp sáng tạo trong việc gắn bảo tồn với phát triển bền vững.

Tháng 5.2025, UBND TP Đà Nẵng đã có quyết định số 1460 ban hành đề án “Phát triển các ngành công nghiệp văn hóa thành phố Đà Nẵng đến năm 2030” nhằm xây dựng thành phố thành trung tâm CNVH trọng điểm của cả nước, cạnh tranh khu vực, với sản phẩm và dịch vụ đạt tiêu chuẩn quốc tế, đẩy mạnh xuất khẩu sản phẩm văn hóa, quảng bá thương hiệu Đà Nẵng, góp phần tăng trưởng kinh tế và nâng cao chất lượng cuộc sống.

Với không gian mở rộng, nhiều tiềm năng, tài nguyên khi cùng nằm trong hệ sinh thái văn hóa của thành phố Đà Nẵng, với tư cách đô thị di sản Hội An, thành phố sáng tạo của UCCN, làm thế nào để di sản Hội An vẫn duy trì tư cách pháp nhân văn hóa độc lập, được tự chủ trong quản trị sáng tạo, trong khi cùng lúc vận hành trong một cấu trúc hành chính hai cấp là một bài toán đòi hỏi nhiều tư duy phát triển đô thị sáng tạo, mở ra hướng đi mới cho Đà Nẵng tiên phong trong việc quy hoạch thể chế, chính sách.

Tại hội nghị tổng kết quy hoạch tổng thể đầu tư bảo tồn, tôn tạo di sản đô thị cổ Hội An giai đoạn 2012-2025, đề xuất định hướng chiến lược phát triển phù hợp cho di sản Hội An trong bối cảnh mới do UBND TP Đà Nẵng tổ chức mới đây, nhiều ý kiến cho rằng, việc sáp nhập mở ra nhiều cơ hội mới cũng đòi hỏi phải có sự đổi mới sáng tạo trong chiến lược bảo tồn di sản đô thị cổ Hội An và phát triển công nghiệp văn hóa Đà Nẵng.

Theo PGS.TS Nguyễn Thị Thu Phương, Viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam, điều quan trọng không phải là Hội An giữ nguyên ranh giới hành chính, mà là giữ được tư cách văn hóa và năng lực sáng tạo độc lập trong hệ sinh thái Đà Nẵng. Nghĩa là bảo tồn bản sắc không phải là giữ nguyên hình dạng cũ, mà là duy trì năng lực tự tái sinh của di sản. Đây chính là bản lĩnh của một đô thị sáng tạo, di sản sống giữa kỷ nguyên toàn cầu hóa.

Sự cân bằng giữa bảo tồn và sáng tạo, giữa bản sắc và công nghệ, chính là chìa khóa giúp các cụm đô thị như Hội An - Đà Nẵng duy trì sức sống văn hóa trong dòng chảy toàn cầu hóa. Đây không chỉ là yêu cầu phát triển vùng mà còn là chiến lược khẳng định năng lực sáng tạo quốc gia, hướng tới mục tiêu chấn hưng văn hóa Việt Nam trong kỷ nguyên mới.

Vũ hội đường phố Đà Nẵng

Mô hình thử nghiệm đầu tiên trên thế giới

Bối cảnh mới đồng thời đặt ra yêu cầu phải có sự kết nối giữa Hội An - với tư cách là di sản thế giới, là thành viên Mạng lưới các thành phố sáng tạo của UNESCO và Đà Nẵng với tư cách là động lực phát triển CNVH theo định hướng trở thành trung tâm CNVH trọng điểm của cả nước.

PGS.TS Đặng Văn Bài, Phó Chủ tịch Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia khẳng định, sự sáp nhập là động lực để khu vực Đà Nẵng - Hội An cùng nhau kiến tạo một mô hình phát triển độc đáo: Di sản là cốt lõi sáng tạo, là động lực và bảo tồn bền vững DSVH là mục tiêu cuối cùng. Đồng thời đưa ra những gợi ý về câu chuyện phát triển CNVH trong bối cảnh sáp nhập.

Trong đó, nhấn mạnh Hội An chuyển đổi từ “bảo tồn tĩnh” sang “bảo tồn động”, biến di sản văn hóa thế giới thành động lực phát triển các ngành công nghiệp văn hóa. “Bảo tồn động” là cách tiếp cận hiện đại một xu hướng có tính phổ biến trên toàn thế giới và được UNESCO khuyến khích. Về bản chất, đó là cách bảo tồn trong quá trình phát triển hay là bảo tồn trong sự phát triển tiếp nối, luôn đặt ra mục tiêu hàng đầu là bảo tồn bền vững các yếu tố gốc cấu thành giá trị di sản văn hóa.

Theo PGS.TS. Nguyễn Thị Thu Phương, trên thế giới, nhiều quốc gia đã áp dụng mô hình liên kết vùng sáng tạo nhằm phát huy đồng thời giá trị di sản và năng lực đổi mới của các trung tâm đô thị hiện đại. Cách tiếp cận này được UNESCO gọi là “đồng sáng tạo vùng”, nhấn mạnh hợp tác giữa các đô thị lân cận để cùng chia sẻ chức năng, nguồn lực và chuỗi giá trị sáng tạo. Việc thiết kế mạng lưới này đặc biệt hiệu quả ở những nơi có đô thị di sản truyền thống nằm gần một trung tâm công nghiệp sáng tạo hoặc truyền thông, giúp hình thành “vùng đa trung tâm” vừa bảo tồn, vừa đổi mới.

Bài học này có ý nghĩa trong bối cảnh nếu Đà Nẵng và Hội An tiến tới hình thành mô hình “song trục sáng tạo”. Trong đó, Đà Nẵng tiến tới gia nhập mạng lưới UCCN ở lĩnh vực nghệ thuật truyền thông (kết nối công nghệ, thiết kế, điện ảnh, âm nhạc); còn Hội An là cụm di sản, nghệ thuật, thủ công truyền thống.

Khi được kết nối bằng cơ chế điều phối vùng sáng tạo, cụm đô thị sáng tạo Hội An trong hệ sinh thái văn hóa sáng tạo Đà Nẵng có thể trở thành hình mẫu đầu tiên ở Đông Nam Á về liên kết hai đô thị sáng tạo trong cùng không gian hành chính, góp phần định vị Việt Nam trên bản đồ sáng tạo toàn cầu.

Sự cân bằng giữa bảo tồn và sáng tạo, giữa bản sắc và công nghệ, chính là chìa khóa giúp các cụm đô thị như Hội An - Đà Nẵng duy trì sức sống văn hóa trong dòng chảy toàn cầu hóa. Đây không chỉ là yêu cầu phát triển vùng mà còn là chiến lược khẳng định năng lực sáng tạo quốc gia, hướng tới mục tiêu chấn hưng văn hóa Việt Nam trong kỷ nguyên mới.

Đây cũng là cơ hội để Việt Nam mở ra một hướng đi mới trong tư duy phát triển đô thị sáng tạo, nếu được thiết kế đúng về thể chế và chính sách, Hội An - Đà Nẵng có thể trở thành mô hình thử nghiệm đầu tiên trên thế giới về “đô thị sáng tạo trong thành phố sáng tạo”, góp phần mở rộng lý thuyết và thực tiễn của UNESCO về liên kết vùng sáng tạo.

“Thực tế hiện nay, chưa có tiền lệ quốc tế nào về một “thành phố sáng tạo” nằm trong một “thành phố sáng tạo lớn hơn” được công nhận trong cùng mạng lưới UNESCO. Mô hình “đô thị sáng tạo trong thành phố sáng tạo” như trường hợp Hội An trong hệ sinh thái Đà Nẵng, vì vậy vừa là thách thức, vừa là cơ hội tiên phong”, PGS.TS Nguyễn Thị Thu Phương chia sẻ.

KHÁNH CHI